لرستان؛ گنجِ آب، قربانیِ هدررفت

باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش  - با آغاز فصل گرم سال و افزایش تدریجی دمای هوا، مصرف آب در بخش‌های مختلف خانگی، کشاورزی و خدماتی افزایش پیدا می‌کند. این موضوع در استان لرستان نیز که هر ساله با تنش‌های آبی در برخی شهر‌ها و روستا‌ها مواجه می‌شود، اهمیت دوچندانی دارد. هرچند لرستان به واسطه رودخانه‌های پرآب، چشمه‌های متعدد و میزان بارش نسبتاً مناسب در میان استان‌های برخوردار از منابع آبی کشور قرار دارد، اما واقعیت این است که بخش قابل توجهی از این ظرفیت عظیم به دلیل ضعف زیرساخت‌ها، هدررفت منابع و مدیریت نامناسب مصرف، به بهره‌وری مطلوب نمی‌رسد. 

کارشناسان حوزه آب معتقدند امروز مسئله اصلی لرستان کمبود مطلق منابع آبی نیست، بلکه نحوه مدیریت و بهره‌برداری از این منابع است. در شرایطی که برخی مناطق استان در فصل تابستان با افت فشار یا قطعی آب مواجه می‌شوند، حجم قابل توجهی از آب‌های سطحی، روان‌آب‌ها و سیلاب‌ها بدون استفاده مؤثر از استان خارج شده و به استان‌های پایین‌دست منتقل می‌شوند. 

چشمه‌ها کم‌جان شدند؛ خشکسالی و برداشت بی‌رویه نفس آب لرستان را گرفت 

استان لرستان به واسطه موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی خود، یکی از مهم‌ترین منابع تولید آب در غرب کشور به شمار می‌رود. رودخانه‌های مهمی همچون کشکان، سیمره، سزار و مادیان‌رود از این استان عبور می‌کنند و صد‌ها چشمه دائمی و فصلی در نقاط مختلف آن جریان دارند. این ظرفیت طبیعی می‌تواند پشتوانه‌ای ارزشمند برای توسعه کشاورزی، صنعت، گردشگری و تأمین آب شرب باشد 

بر اساس گزارش‌های منابع استانی و مطالعات آب منطقه ایبیش از ۳۳ رودخانه دائمی در استان لرستان جریان دارند. مهم‌ترین رودخانه‌های استان شامل کشکان، سیمره، سزار، مادیان‌رود، خرم‌رود و ماربره هستند. بیشتر رودخانه‌های لرستان در دو حوضه آبریز بزرگ دز و کرخه قرار دارند که حدود ۹۶ درصد مساحت استان را پوشش می‌دهند. 

هم چنین بیش از ۲٬۵۰۰ تا ۳٬۰۰۰ چشمه شناسایی‌شده در استان گزارش شده است. بسیاری از این چشمه‌ها دائمی هستند و بخش مهمی از آب شرب و کشاورزی استان را تأمین می‌کنند. 

در سال‌های اخیر به دلیل خشکسالی و کاهش بارندگی دبی بسیاری از رودخانه‌ها و چشمه‌های لرستان کاهش یافته است. در برخی دوره‌های خشکسالی، تا حدود ۸۰ درصد چشمه‌ها و رودخانه‌های فصلی و کم‌آب استان دچار افت شدید یا خشکیدگی شده‌اند .

با این حال، طی سال‌های اخیر تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی‌های مؤثر، افزایش دما و وقوع خشکسالی‌های متوالی باعث شده منابع آبی استان نیز تحت تأثیر قرار گیرند. کاهش آبدهی برخی چشمه‌ها، افت سطح آب‌های زیرزمینی و افزایش وابستگی به منابع محدود ذخیره‌شده، زنگ خطر را برای آینده منابع آبی لرستان به صدا درآورده است. 

فرسودگی ۴۰ درصدی شبکه‌های انتقال آب خرم آباد؛ اصلاح و نوسازی ضرورتی انکارناپذیر 

یکی از مهم‌ترین مشکلات حوزه آب در لرستان، میزان قابل توجه هدررفت آب در شبکه‌های انتقال و توزیع است. بخش زیادی از خطوط انتقال آب در برخی شهر‌ها و روستا‌های استان قدمتی چند ده ساله دارند و فرسودگی آنها موجب نشت آب و کاهش راندمان شبکه شده است. 

فرج قاسمی مدیر آب و فاضلاب خرم آباد در گفتگو با خبرنگار ما  نیاز آبی شهر خرم‌آباد را ۲۳۰۰ لیتر در ثانیه عنوان کرد و افزود: با تلاش شبانه‌روزی کارکنان آبفای استان، کارشناسان، مهندسان و عوامل اجرایی، توانسته‌ایم با وجود تنش آبی، آب شرب مردم را تأمین کنیم، اما شبکه کنونی به‌شدت فرسوده و نیازمند اصلاح و نوسازی است. 

وی با اشاره به فرسودگی ۴۰ درصدی شبکه انتقال آب خرم‌آباد، تصریح کرد: این میزان فرسودگی منجر به هدررفت حجم بالایی از آب می‌شود و بازسازی و تجهیز شبکه از اولویت‌های ضروری در مدیریت منابع آبی است. 

به گفته کارشناسان، در برخی مناطق درصد قابل توجهی از آب پیش از رسیدن به دست مصرف‌کننده از شبکه خارج می‌شود. این در حالی است که برای تأمین همین میزان آب هزینه‌های سنگینی در حوزه استخراج، تصفیه و انتقال صرف می‌شود. 

اصلاح و نوسازی شبکه‌های فرسوده، استفاده از سامانه‌های هوشمند پایش و کنترل مصرف و کاهش تلفات آب می‌تواند بخشی از مشکلات موجود را برطرف کند و منابع قابل توجهی را به چرخه مصرف بازگرداند.

افت ۲۳ متری منابع آب‌های زیر زمینی؛ ۱۳۰۰ چاه غیرمجاز، زخمی عمیق بر پیکر منابع آبی لرستان 

مدیر شرکت آب منطقه‌ای لرستان در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما به افت شدید سطح منابع آب زیرزمینی در برخی مناطق استان اشاره کرد و گفت: «متاسفانه شاهد افت ۲۳ متری سطح آب‌های زیرزمینی در برخی از شهر‌های لرستان هستیم. 

وی افزود:  شهر‌های ازنا، کوهدشت  و الیگودرز نیز با افت قابل توجه منابع آب زیرزمینی رو‌به‌رو هستند که این وضعیت، زنگ خطری جدی برای تامین آب پایدار در این مناطق محسوب می‌شود.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای لرستان با اشاره به وجود حدود ۷۷۰۰ حلقه چاه مجاز در سطح استان، اعلام کرد که از این تعداد، ۴۵۰ حلقه به تامین آب شرب و بهداشتی اختصاص دارد و مابقی در بخش‌های کشاورزی و صنعت مورد استفاده قرار می‌گیرند.   

وی در ادامه افزود: صاحبان این چاه‌های مجاز باید توجه داشته باشند که تمدید به‌موقع پروانه بهره‌برداری، یک الزام قانونی و حیاتی است. در غیر این صورت، این چاه‌ها در صورت عدم اقدام به‌موقع، در ردیف چاه‌های غیرمجاز قرار خواهند گرفت که پیامد‌های قانونی و اجرایی به همراه خواهد داشت.

مهندس کاکاوند همچنین از شناسایی ۱۳۰۰ حلقه چاه غیرمجاز در استان خبر داد و اظهار داشت: این آمار تنها بخشی از چاه‌های غیرمجاز شناسایی شده است و تعداد واقعی آنها احتمالاً بیشتر است. برداشت بی‌رویه از منابع آبی و حفر چاه‌های غیرمجاز، ضربه جبران‌ناپذیری به ذخایر آبی استان وارد می‌کند.

ضروری است که تمام ذینفعان بخش آب استان، از کشاورزان و صنعتگران گرفته تا مسئولان و مردم، با درک عمیق از اهمیت حفظ منابع آبی، در جهت مدیریت صحیح و پایدار این منابع ارزشمند گام بردارند. همکاری، رعایت قوانین و مقررات، و برخورد قاطع با چاه‌های غیرمجاز، تنها راه نجات استان لرستان از بحران آب پیش رو است. بی توجهی به این هشدارها، آینده‌ای تاریک و بی‌آب را برای این استان رقم خواهد زد. 

هوشمند سازی ۶۵ درصد شبکه‌های آب و فاضلاب در لرستان راهکاری برای مدیریت نوین مصرف آب 

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب لرستان  گفت: در استان ۶۵ درصد از شهر‌های استان شامل شبکه توزیع آنها تحت مدیریت هوشمند در مرکز استان قرار دارند.

مهندس نوریزدان با اشاره به تنش‌های آبی و عبور از مرحله "تنش" به "بحران"، بر لزوم اتخاذ سیاست‌گذاری‌های سنجیده در این حوزه تاکید کرد.   

وی در پاسخ به سوالی مبنی بر تدابیر اندیشیده شده توسط شرکت آب و فاضلاب، مسئولیت‌ها را به دو بخش حاکمیتی و شهروندی تقسیم کرد. از منظر حاکمیتی، مهندس نوریزدان بر ارتقا، بازسازی و نوسازی زیرساخت‌های حوزه آب شرب و همچنین استفاده از روش‌های نوین مدیریتی از جمله هوشمندسازی تاکید کرد.   

علاوه بر ارتقا و بازسازی تاسیسات با توجه به منابع محدود، اولویت اصلی ما هوشمندسازی شبکه توزیع آب بوده است تا بتوانیم مدیریت دقیق‌تری بر مصرف و فشار شبکه داشته باشیم. 

وی افزود: خوشبختانه در طول سال گذشته، شاهد پیشرفت قابل توجهی در این زمینه بودیم؛ به طوری که از ۱۸ درصد ابتدای سال، اکنون به ۶۵ درصد از شهر‌های استان رسیده‌ایم که شبکه توزیع آنها تحت مدیریت هوشمند در مرکز استان قرار دارد.  این مدیریت هوشمند شامل سامانه‌های تله‌متری و کنترل از راه دور می‌شود.   

کشاورزی بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب؛ بیش از ۹۰ درصد آب شیرین استان در بخش کشاورزی استفاده می‌شود 

بخش کشاورزی بیش از هر حوزه دیگری به منابع آبی وابسته است و بیشترین سهم مصرف آب را به خود اختصاص می‌دهد. در لرستان نیز هزاران هکتار زمین کشاورزی و باغی به منابع آبی استان وابسته هستند. 

اما هنوز در بسیاری از مناطق، روش‌های سنتی آبیاری مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ روش‌هایی که راندمان پایینی دارند و موجب هدررفت حجم زیادی از آب می‌شوند. در برخی مزارع تنها بخشی از آب مصرف‌شده به ریشه گیاه می‌رسد و بخش زیادی از آن تبخیر یا در زمین نفوذ می‌کند. 

دکتر محمدرضا رحمتی معاون برنامه ریزی سازمان امور آب لرستان در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما گفت: منابع آب در جهان ۳ درصد شیرین است و بخش عمده آن برای کشاورزی و بخش کمی برای شرب استفاده می‌شود. 

وی افزود: بیش از ۹۰ درصد آب شیرین استان در بخش کشاورزی استفاده می‌شود و تغییر اقلیم و مصرف بی رویه باعث کاهش منابع آبی شده است. 

معاون برنامه ریزی سازمان امور آب لرستان گفت: مصارف آب‌های زیرزمینی باید کاهش پیدا کند، زیرا فرونشست زمین و کمبود آب دشت‌ها بسیار زیاد شده است. 

رحمتی بیان کرد: استفاده از روش‌های نوین آبیاری، استفاده از سیستم‌های انتقال آب مدرن، کمتر شدن کشت محصولات آبدوست، سیاست گذاری درست در قیمت محصولات، استفاده از آب‌های سطحی از راه‌های مقابله با تنش آبی است.

کارشناسان بر این باورند که توسعه سامانه‌های آبیاری تحت فشار، آبیاری قطره‌ای، اصلاح الگوی کشت، استفاده از محصولات کم‌آب‌بر و آموزش بهره‌برداران می‌تواند مصرف آب در بخش کشاورزی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. 

ظرفیت‌های آبی که از دست می‌روند؛ سد‌های استان در حسرت رسیدن به مهار آب 

هر ساله با بارش‌های فصلی و وقوع سیلاب‌ها، حجم عظیمی از آب در رودخانه‌های استان جریان پیدا می‌کند. بخش زیادی از این آب‌ها به دلیل کمبود زیرساخت‌های ذخیره‌سازی، مهار و مدیریت، از استان خارج می‌شود. 

متخصصان حوزه آب معتقدند احداث سد‌های اصولی، تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام، ایجاد بند‌های خاکی و سازه‌های آبخیزداری می‌تواند نقش مهمی در ذخیره‌سازی آب‌های سطحی داشته باشد. این اقدامات علاوه بر تأمین آب شرب و کشاورزی، به تغذیه سفره‌های زیرزمینی و کاهش خسارات ناشی از سیلاب نیز کمک می‌کند. 

رحمتی معاون برنامه ریزی سازمان امور آب لرستان در ادامه گفتگو با تاکید بر افزودن تعداد سطح‌های کم عمق برای مهار بارش باران و استفاده در کشاورزی در ادامه گفت: در حال حاضر ۱۳ سد در استان وجود دارد که ۶ سد به بهره برداری رسیده است. 

معاون برنامه ریزی سازمان امور آب لرستان گفت: تغذیه مصنوعی و طرح‌های آبخیز داری در میزان نفوذ بارش به منابع زیرزمینی بیشتر شده و سفره‌های زیرزمینی غنی‌تر می‌شوند. 

در واقع، بخشی از مشکلات تأمین آب در فصل تابستان ناشی از آن است که در فصل بارش، امکان ذخیره‌سازی و مدیریت مناسب منابع آب وجود ندارد. 

وعده نافرجام قطع آبیاری فضای سبز با آب شرب 

بارانی شهردار خرم آباد در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما گفت: ۲۰ درصد فضای سبز خرم آباد با آب شرب آبیاری می‌شود و با توجه به خشکسالی‌های اخیر قرار بر کاهش این میزان مصرف شدیم. 

بارانی افزود: ۷۰ هکتار از فضای سبز خرم آباد را از اتکا به آب شرب خارج کردیم. 

وی بیان کرد: بهترین روش برای تأمین آب فضای سبز پساب است و با توجه به فاصله زیاد تصفیه خانه نیاز به اعتبار زیادی است تا شبکه‌ها به داخل شهر برسد و تا پایان سال عملی نمی‌شود. 

شهردار خرم آباد اظهار کرد: استفاده از پکیج ها، آب‌های سطحی و برخی چاه‌ها بعنوان راهکاری موقت در نظر گرفته شده است. 

بازیافت آب خاکستری 

بابایی مدیر روابط عمومی آبفای لرستان در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما اظهار کرد: آب حاصل از شست‌وشوی دست‌ها، استحمام و فعالیت‌هایی مانند استفاده از ماشین لباسشویی که در دسته آب‌های خاکستری قرار می‌گیرند، پس از انجام فرآیندهای ساده تصفیه و فیلتراسیون، قابلیت استفاده مجدد دارند. این آب‌ها می‌توانند برای آبیاری فضای سبز، باغچه‌های خانگی، شست‌وشوی حیاط، محوطه ساختمان و برخی مصارف غیرشرب مورد استفاده قرار گیرند و نقش مؤثری در کاهش مصرف آب آشامیدنی ایفا کنند.

وی ادامه داد: در مناطق روستایی و خانه‌های ویلایی استان لرستان، بهره‌گیری از سامانه‌های جمع‌آوری آب باران و نصب مخازن ذخیره‌سازی می‌تواند راهکاری مؤثر برای مدیریت منابع آب باشد. آب باران ذخیره‌شده می‌تواند بخشی از نیاز آبی فضای سبز، باغ‌ها، شست‌وشوی محوطه و سایر مصارف غیرشرب را تأمین کرده و فشار بر منابع آب زیرزمینی و شبکه‌های آبرسانی را کاهش دهد.

بابایی همچنین با تأکید بر اهمیت استفاده از فناوری‌های نوین در مدیریت مصرف آب افزود: به‌کارگیری روش‌های آبیاری نوین به‌ویژه آبیاری قطره‌ای، در کنار نصب سنسورهای رطوبت خاک، امکان تأمین آب مورد نیاز گیاهان را به‌صورت هدفمند و دقیق فراهم می‌کند. این تجهیزات با اندازه‌گیری میزان رطوبت موجود در خاک، زمان و مقدار مناسب آبیاری را تعیین کرده و از آبیاری بیش از حد و هدررفت آب جلوگیری می‌کنند. استفاده از این روش‌ها علاوه بر صرفه‌جویی قابل توجه در مصرف آب، موجب افزایش بهره‌وری آبیاری، حفظ سلامت گیاهان و کاهش هزینه‌های نگهداری فضای سبز نیز می‌شود.

نقش مردم در مدیریت مصرف 

مدیریت منابع آبی تنها وظیفه دستگاه‌های اجرایی نیست و مشارکت عمومی در این زمینه اهمیت ویژه‌ای دارد. هر شهروند می‌تواند با رعایت چند اصل ساده، سهم مؤثری در حفظ منابع آبی داشته باشد. 

مدیر روابط عمومی آبفای لرستان در ادامه گفتگو با مقایسه مصرف آب در فعالیت‌های روزانه با هزینه خرید آب بسته‌بندی، بیان کرد: حداکثر رساندن زمان دوش گرفتن به پنج دقیقه، می‌تواند از هدررفت حدود ۱۰۰ لیتر آب در هر بار استفاده جلوگیری کند. این میزان آب، معادل ۱۰۰ بطری یک لیتری آب است که در حال حاضر تهیه آن در بازار، هزینه‌ای بالغ بر سه میلیون تومان را در بر خواهد داشت. 

بابایی افزود: نصب سرشیر‌های کاهنده مصرف که با ترکیب هوا و آب، بدون اینکه فشار آب به‌طور محسوس کم شود، مصرف آب را تا حدود ۳۰ درصد کاهش می‌دهند. شرکت آب و فاضلاب لرستان نیز استفاده از این فناوری را یکی از مؤثرترین راهکار‌های خانگی معرفی کرده است. 

وی بیان کرد: شیر‌های مجهز به حسگر فقط هنگام نیاز آب را جاری می‌کنند و برای آشپزخانه و سرویس بهداشتی مناسب هستند. این فناوری در خانه‌های جدید به‌طور فزاینده‌ای استفاده می‌شود. 

مدیر روابط عمومی آبفای لرستان گفت: یک نشتی کوچک می‌تواند در طول سال هزاران لیتر آب هدر دهد. سنسور‌های هوشمند نشتی، ترکیدگی یا چکه‌کردن لوله‌ها را سریع تشخیص می‌دهند و هشدار می‌دهند. 

وی همچنین به لزوم بستن شیر آب در هنگام مسواک زدن اشاره کرد و افزود: در طول مدت مسواک زدن، اگر شیر آب باز بماند، حدود ۳۰ لیتر آب مصرف می‌شود. این در حالی است که با بستن شیر آب در این بازه زمانی کوتاه، می‌توان از این هدررفت جلوگیری کرد. 

این مقام مسئول، شستشوی خودرو با آب شرب در منازل را یکی دیگر از مصادیق جدی اسراف دانست و تصریح کرد: شستشوی یک خودرو با استفاده از شیر آب، به طور تقریبی ۴۰۰ لیتر آب مصرف می‌کند که این میزان معادل حدود چهار میلیون تومان هزینه در صورت خرید آب بسته‌بندی است. این در حالی است که استفاده از کارواش‌های مکانیزه و روش‌های نوین شستشو، مصرف آب را به شکل چشمگیری کاهش می‌دهد. 

مدیر دفتر آموزش همگانی و روابط عمومی آبفای لرستان، نصب شیرآلات استاندارد و کاهنده مصرف مانند شیرآلات اهرمی و اتوماتیک را راهکاری موثر در مدیریت مصرف آب و کاهش هزینه‌های اقتصادی خانوار دانست و گفت: این شیرآلات علاوه بر کنترل میزان مصرف، با استاندارد‌های تعریف شده در میزان فشار آب، به کاهش هزینه‌های خانوار نیز کمک شایانی می‌کنند. 

شاید صرفه‌جویی چند لیتر آب در یک خانواده ناچیز به نظر برسد، اما همین میزان در مقیاس هزاران خانوار به حجم قابل توجهی از منابع آبی تبدیل خواهد شد.

 تغییرات اقلیمی و افزایش دمای زمین، آینده منابع آبی را با چالش‌های بیشتری مواجه خواهد کرد. از این رو برنامه‌ریزی بلندمدت برای مدیریت منابع آب، توسعه زیرساخت‌ها، افزایش بهره‌وری و فرهنگ‌سازی عمومی باید در اولویت قرار گیرد. 

لرستان با وجود برخورداری از ظرفیت‌های ارزشمند آبی، نیازمند نگاهی علمی و آینده‌نگر در حوزه مدیریت آب است. در غیر این صورت، استانی که روزگاری به عنوان یکی از قطب‌های منابع آب کشور شناخته می‌شد، ممکن است در سال‌های آینده با تنش‌های جدی‌تری مواجه شود.