زمانی که اسعد الشیبانی، وزیر امور خارجه سوریه، در ۹ اوت از پایگاه هوایی حمیمیم و بندر طرطوس بازدید کرد، تصاویر نشاندهنده تغییر چشمگیری در رابطهای بود که سوریه در دوران بشار اسد میشناخت. در فیلمهایی که پس از این دیدار به طور گسترده منتشر شد، مقامات سوری از تأسیساتی عبور کردند که زمانی نماد سلطه مسکو بر متحد خود بود.
بر اساس یک تفاهمنامه جدید، دمشق کنترل تأسیسات غیرنظامی در حمیمیم و بخش تجاری طرطوس را در دست خواهد گرفت، در حالی که تأسیسات نظامی باقیمانده روسیه به عنوان مراکز مشترک آموزش و ظرفیتسازی سازماندهی مجدد خواهند شد.
این توافق که پس از ۱۸ ماه مذاکره به دست آمده، به دو طرف سه ماه فرصت میدهد تا انتقال را تکمیل کنند. پرسنل روسی در مراکز جدید باقی خواهند ماند، اگرچه هیچ یک از دو دولت تعداد آنها یا فعالیتهای نظامی دقیقی که مسکو مجاز به انجام آن خواهد بود را فاش نکردهاند.
برای دمشق، این ترتیب حاکمیت بر زیرساختهای استراتژیکی را که در زمان اسد به روسیه واگذار شده بود، بازمیگرداند. با این حال، برای مسکو، این توافق همچنین از نتیجهای که کرملین پس از سقوط اسد در دسامبر ۲۰۲۴ از آن میترسید جلوگیری میکند: از دست دادن کامل سوریه؛ بنابراین آنچه پدیدار میشود، حضور بسیار کوچکتری از روسیه است که با دمشق مذاکره شده است، نه اینکه بر آن تحمیل شده باشد. با این حال، اهمیت آن فراتر از سوریه است.
حمیمیم و طرطوس همچنان بخشی از زیرساختهای متصل کننده روسیه به دریای مدیترانه، لیبی، و حضور نظامی در حال گسترش آن در آفریقا باقی میمانند.
از پایگاههای نظامی تا دسترسی مذاکرهشده
مداخله روسیه در سوریه در سال ۲۰۱۵، حمیمیم و طرطوس را به ستون فقرات موقعیت نظامی منطقهای آن تبدیل کرد. حمیمیم از عملیات هوایی روسیه در سراسر سوریه پشتیبانی میکرد، در حالی که طرطوس تنها مرکز تعمیر و تدارک نیروی دریایی روسیه در مدیترانه را فراهم میآورد.
این امتیازات بر اساس توافقهایی با اسد بود که به مسکو آزادی عمل فوقالعادهای میداد. ترتیب جدید عملاً آن رابطه را با رابطهای جایگزین میکند که در آن دسترسی به رضایت سوریه بستگی دارد.
با این حال، کاهش نیروهای نظامی مدتها قبل از توافق اوت آغاز شد. در هفتههای پس از سقوط اسد، نیروهای روسی از مواضع ثانویه در اطراف منبج، کوبانی، پالمیرا و قامشلی عقبنشینی کردند و پرسنل و تجهیزات را در حمیمیم و طرطوس متمرکز کردند و سپس مقادیر قابل توجهی را از سوریه خارج کردند.
تا اواخر ژانویه ۲۰۲۵، کشتیهای باری روسی در حال خارج کردن وسایل نقلیه و سایر تجهیزات انباشته شده در طرطوس بودند، در حالی که آخرین زیردریایی روسی در مدیترانه قبلاً در ۲ ژانویه از طریق جبلالطارق خارج شده بود.
قابلیتهای اصلی که قبلاً از استقرار روسیه در سوریه محافظت میکرد نیز ناپدید شدند. آنتون مارداسوف، کارشناس روسیه و سوریه در مؤسسه خاورمیانه، اخیراً به The New Arab گفت که مسکو تقریباً تمام سیستمهای تسلیحاتی اصلی خود را تا ژانویه ۲۰۲۵ خارج کرده است، از جمله سیستمهای دفاع هوایی اس-۳۰۰ و اس-۴۰۰.
توالی رویدادها مهم است. در اواسط دسامبر، هواپیماها، هلیکوپترها و جنگندههای روسی هنوز در حمیمیم قابل مشاهده بودند، در حالی که سیستمهای اس-۳۰۰ و اس-۴۰۰ به سمت غرب جابهجا میشدند، زیرا مسکو نیروهای باقیمانده خود را متمرکز میکرد؛ بنابراین خروج بعدی آنها بخشی از یک انقباض تدریجی بود تا رها کردن فوری سوریه پس از سقوط اسد.
به گفته نانار هواش، تحلیلگر ارشد سوریه در گروه بحران بینالمللی، "ضربه واقعی به موقعیت روسیه با سقوط اسد در دسامبر ۲۰۲۴ رخ داد، و همه چیز از آن زمان به بعد حضور آن را به آنچه دمشق مایل به میزبانی است کاهش داده است. "
یادداشت تفاهم اوت این تحول را رسمیت میبخشد. روسیه دسترسی را حفظ میکند، اما پایگاهها دیگر بازدارندگی منطقهای و آزادی عملی را که زمانی داشتند فراهم نمیکنند.
چرا دمشق همچنان مسکو را میخواهد
دولت جدید سوریه دلیلی کمی برای بازگرداندن موقعیت سابق روسیه دارد، اما انگیزه کمی نیز برای قطع کامل روابط دارد.
رئیسجمهور احمد الشرع از زمان به دست گرفتن قدرت، این تعادل را دنبال کرده است. در اولین دیدارهای خود با مقامات روس در ژانویه ۲۰۲۵، او خواستار روابطی شد که به نقش مسکو در جنگ سوریه بپردازد و به حاکمیت سوریه احترام بگذارد. دمشق همچنین خواستار استرداد اسد شده است که همچنان در روسیه به سر میبرد و در ۱۱ اوت توسط دادگاهی در سوریه به غیاب به اعدام محکوم شد.
با این حال، الشرع دو بار از مسکو بازدید کرده است، در حالی که هیأتهای روسی و سوری به بحث در مورد همکاری نظامی، بازسازی و تجارت ادامه دادهاند.
روسیه از طریق حوزههایی که جایگزینی سریع آن در آنها دشوار است، اهرم فشار خود را حفظ میکند. ارتش سوریه هنوز به شدت به تجهیزات ساخت شوروی و روسیه متکی است، در حالی که مسکو همچنان تأمینکننده مهم گندم و انرژی است.
گزارشها حاکی از آن است که محمولههای نفت روسیه تا ماه مه به حدود ۶۰ هزار بشکه در روز رسید، پس از آنکه سوریه پس از سقوط اسد دسترسی خود به محمولههای ایرانی را از دست داد. روسیه همچنین بخش زیادی از گندم وارداتی سوریه را تأمین کرده است.
دمشق در حال حاضر به دنبال گزینههای جایگزین است. به گزارشها، مقامات سوری به واشنگتن گفتهاند که آماده کاهش شدید واردات نفت روسیه به عنوان بخشی از مذاکرات برای حذف سوریه از فهرست آمریکا از کشورهای حامی تروریسم هستند.
همین رویکرد در طرطوس نیز قابل مشاهده است. سوریه در ژانویه ۲۰۲۵ قرارداد دوران اسد با شرکت روسی STG Stroytransgaz برای اداره بندر تجاری را لغو کرد و بعداً قراردادی به ارزش ۸۰۰ میلیون دلار با شرکت اماراتی دیپی ورلد امضا کرد.
اما کاهش وابستگی به معنای حذف مسکو نیست. شرکتهای روسی در حال بحث در مورد همکاری تجاری مجدد هستند و شورای تجاری روسیه و سوریه در حال برنامهریزی یک مجمع تجاری در ماه نوامبر با حضور حدود ۵۰ شرکت روسی در بخشهایی از کشاورزی و انرژی تا مصالح ساختمانی است؛ بنابراین نقش واقعگرایانه روسیه ممکن است کمتر درباره تأمین مالی بازسازی سوریه باشد و بیشتر درباره تأمین کالاها، حفظ زیرساختهای دوران شوروی و تجهیزات نظامی، و ارائه خدماتی باشد که دمشق میتواند در حالی که سایر شرکا وارد کشور میشوند از آنها استفاده کند.
ردپایی کوچکتر، از سوریه تا لیبی
این تحول زمانی واضحتر میشود که سوریه در کنار موقعیت در حال گسترش روسیه در لیبی بررسی شود. همزمان با انقباض استقرار نیروهای روسی در سوریه پس از سقوط اسد، هواپیماهای ترابری بین حمیمیم و پایگاه هوایی الخادم در شرق لیبی شروع به پرواز کردند. از هواپیماهای An-۱۲۴ و Il-۷۶ در آنچه به نظر میرسید یک انتقال لجستیکی قابل توجه بود استفاده شد، در حالی که فعالیت روسیه در سایر تأسیسات لیبی نیز افزایش یافت.
این شبکه از آن زمان گسترش یافته است. پرسنل روسی مرتبط با سپاه آفریقا در حال فعالیت یا توسعه زیرساخت در الخادم، الجفره، القرضابیه، براک الشاطی، تمنهنت و معتن الصره هستند. مورد آخر، که نزدیک به چاد و سودان است، نقطه توقف بسیار مفیدی برای عملیات بیشتر در داخل آفریقا در اختیار مسکو قرار میدهد.
با این حال، لیبی جایگزینی ناقص برای سوریه است. بنادر آن فاقد برخی از زیرساختهایی است که روسیه در طرطوس از آن برخوردار بود، در حالی که دسترسی به روابط سیاسی محلی بستگی دارد تا کنترل حاکمیتی روسیه.
این ممکن است مدلی را که اکنون در حال ظهور است توضیح دهد. ایگور دولانوی، معاون مدیر رصدخانه فرانسه و روسیه، به The New Arab گفت: "به جای داشتن یک پایگاه هوایی-دریایی در شرق مدیترانه، روسیه ممکن است در نهایت دارای تأسیساتی برای ناوگان خود در سوریه، در طرطوس، و در لیبی برای نیروی هوایی خود باشد. "
او گفت: "این نشاندهنده ردپای سبکتری است که ماهیت آن هم نقطه قوت است و هم نقطه ضعف. " روسیه در صورت اخراج اجباری با هزینه سیاسی کمتری مواجه خواهد شد، اما دسترسی آن همچنین میتواند "به راحتی توسط طرف سوری یا لیبی به حالت تعلیق درآید یا حتی خاتمه یابد. "
افزایش اتکا به نقاط دسترسی متعدد همچنین منعکسکننده جغرافیای گستردهتری است که مسکو حضور خود در مدیترانه را در آن میبیند. لتیشیا مینن، محققی که بر روابط روسیه با خلیج فارس و خاورمیانه تمرکز دارد، استدلال میکند که طرطوس همچنان ارزشمند است، زیرا در امتداد مسیر گستردهتری قرار دارد که دریای سیاه و مدیترانه را به دریای سرخ و اقیانوس هند متصل میکند.
مینن به The New Arab گفت: "طرطوس یک پایگاه نظامی حیاتی برای روسیه است و آن را قادر میسازد تا قدرت دریایی خود را در مدیترانه و فراتر از آن به نمایش بگذارد. روسیه همچنین به دنبال دسترسی به بنادر در دریای سرخ، مانند بندر سودان، برای گسترش نفوذ خود است. "
به گفته دولانوی، بنابراین مسکو احتمالاً به متنوعسازی نقاط پشتیبانی خود، از جمله توقفهای دریایی در الجزایر و تلاش طولانیمدت خود برای تأمین دسترسی در سواحل دریای سرخ سودان، ادامه خواهد داد.
حضور روسیه در مدیترانه کاهش یافته است، اما به پایان نرسیده است
این تنوعبخشش مهمتر شده است، زیرا موقعیت دریایی روسیه در مدیترانه به طور چشمگیری رو به وخامت گذاشته است. برای اولین بار در بیش از یک دهه، مسکو در حال حاضر فاقد نیروی جنگی مستقر دائمی است که مشخصه موقعیت مدیترانهای آن پس از مداخله در سوریه بود.
یگان عملیاتی مدیترانه که زمانی به روسیه اجازه میداد استقرار ناتو را زیر نظر داشته باشد، عملیات در سوریه را حفظ کند و کشتیها و زیردریاییهای دارای قابلیت کالیبر را در منطقه نگه دارد، عملاً ناپدید شده است.
دولانوی نسبت به تفسیر این موضوع به عنوان امری دائمی هشدار میدهد. او به The New Arab گفت: "حضور دریایی روسیه کاهش یافته است، اما ناپدید نشده است، " و به دو محدودیت اشاره کرد: از دست دادن کنترل روسیه بر طرطوس و بسته شدن تنگههای ترکیه بر روی کشتیهای جنگی متخاصم تحت کنوانسیون مونترو از فوریه ۲۰۲۲.
او انتظار دارد که اگر جنگ در اوکراین پایان یابد و تنگهها دوباره باز شوند، استقرارهای دریایی روسیه با نظم بیشتری از سر گرفته شوند. دولانوی گفت: "من معتقدم یگان دریایی مدیترانه به شکلی یا دیگری بازخواهد گشت، " و احتمالاً ترکیبی از یک ناو سطحی بزرگ با زیردریاییهای هستهای و معمولی و کشتیهای موشکی یا گشتی کوچکتر را شامل میشود.
تا آن زمان، به نظر میرسد روسیه دسترسی را بر استقرار دائمی ترجیح میدهد. طرطوس و حمیمیم همچنان میتوانند ترانزیت نظامی و ارتباط با آفریقا را بدون حفظ نوع نیرویی که مسکو در زمان اسد حفظ کرد، تسهیل کنند.
این همچنین روسیه را بیشتر به دولتهایی وابسته میکند که دلایل خاص خود را برای چانهزنی با آن دارند. برای دمشق، حفظ نقش محدود روسیه، رابطه خارجی دیگری را در کنار ترکیه، کشورهای حاشیه خلیج فارس، اروپا و ایالات متحده فراهم میکند. مشارکت روسیه در آموزش ارتش سوریه همچنین میتواند به الشرع شریک دیگری بدهد، زیرا آنکارا نفوذ خود را بر نهادهای امنیتی سوریه گسترش میدهد.
در همین حال، برای مسکو، حتی دسترسی محدود، چیزی را حفظ میکند که بازسازی آن پس از از دست دادن دشوارتر است: زیرساختهای سیاسی و لجستیکی یک حضور منطقهای.
این زیرساخت به اندازه نظامی، سیاسی است. مینن استدلال میکند که توانایی مسکو برای فعالیت در این فضای گستردهتر به حفظ روابط با دولتهای منطقهای و اجتناب از اختلال در مسیرهای متصل کننده مدیترانه به دریای سرخ بستگی دارد.
او گفت: "روسیه برای تأمین منافع استراتژیک خود، به ویژه در مورد دسترسی به دریای مدیترانه و دریای سرخ، به ثبات در خاورمیانه نیاز دارد. "
بنابراین بعید است موقعیت روسیه در سوریه به آنچه قبل از دسامبر ۲۰۲۴ بود بازگردد. چتر دفاع هوایی آن از بین رفته است، یگان مدیترانهای آن ناپدید شده است، و دولت سوریه اکنون شرایطی را که نیروهای روسی تحت آن باقی میمانند، کنترل میکند.
اما استراتژی گستردهتر منطقهای مسکو با آنها ناپدید نشده است. این استراتژی در سوریه متمرکزتر شده و بیشتر به شبکهای وابسته است که از لیبی و آفریقا میگذرد.
همانطور که دولانوی بیان کرد، وضعیت آینده روسیه در مدیترانه به انعکاس "برآمدگی موقعیت و ادعای آن به جایگاه قدرت بزرگ" ادامه خواهد داد، در حالی که فشار بر جناح جنوبی ناتو را حفظ کرده و از روابط با کشورهایی از جمله الجزایر، مصر و لیبی حمایت میکند.
توافق اوت به مسکو بسیار کمتر از آنچه در زمان اسد داشت، میدهد. اما پس از مواجهه با احتمال از دست دادن کامل سوریه، حفظ طرطوس و حمیمیم به عنوان بخشی از آن شبکه گستردهتر، هنوز یک نتیجه استراتژیک مفید است.
