معنای «امید» در اندیشۀ واسلاو هاول / امید، همان خوش‌بینی نیست

عصر ایران؛ محسن سلیمانی فاخر - در روزگاری که واژه «امید» بیش از اندازه مصرف شده است، شاید یکی از دشوارترین کارها این باشد که دوباره از خود بپرسیم: امید دقیقاً چیست؟ آیا امید یعنی باور داشته باشیم فردا حتماً بهتر از امروز خواهد بود؟ آیا یعنی منتظر یک اتفاق خوب، یک گشایش سیاسی، یک ناجی یا تغییر ناگهانی شرایط بمانیم؟ یا امید معنای عمیق‌تری دارد؛ معنایی که حتی در تاریک‌ترین وضعیت‌ها نیز بتواند انسان را از فروغلتیدن در بی‌معنایی نجات دهد؟

واسلاو هاول، نویسنده، نمایشنامه‌نویس، روشنفکر و مخالف حکومت کمونیستی چکسلواکی، پاسخ متفاوتی به این پرسش دارد.

در Disturbing the Peace: A Conversation with Karel Hvížďala، کتابی که حاصل گفت‌وگوی او با کارل هویژدالا است، هاول از امید نه به عنوان پیش‌بینی آینده، بلکه به عنوان وضعیتی درونی و اخلاقی سخن می‌گوید. این سخن برای او صرفاً یک بحث فلسفی نیست؛ سخنی است که از تجربه زندان، سرکوب، شکست و زیستن در شرایطی می‌آید که هیچ تضمینی برای تغییر وجود ندارد.

هاول می‌گوید امید، «وضعیت جهان» نیست؛ وضعیت ذهن و روح انسان است. ممکن است جهان بیرون هیچ دلیلی برای امیدواری به ما ندهد، اما این الزاماً به معنای پایان امید نیست. از نظر او، امید نوعی «جهت‌گیری روح» و «جهت‌گیری قلب» است؛ چیزی که فراتر از افق تجربه فوری ما قرار می‌گیرد. بنابراین امید را نمی‌توان صرفاً با آمار، احتمال، قدرت، امکانات و محاسبه آینده توضیح داد.

این تعریف، مرز بسیار مهمی میان امید و خوش‌بینی ایجاد می‌کند. خوش‌بینی معمولاً به نتیجه نگاه می‌کند. خوش‌بین می‌گوید احتمالاً اتفاق خوبی خواهد افتاد؛ او به امکان موفقیت دل بسته است. اما هاول می‌گوید امید الزاماً چنین ادعایی ندارد. انسان امیدوار حتی ممکن است بداند احتمال شکست بسیار زیاد است و با این حال دست از عمل نکشد. به همین دلیل، امید برای او نه «اطمینان از خوب تمام شدن ماجرا»، بلکه اطمینان از معنادار بودن کاری است که انجام می‌دهیم، فارغ از اینکه پایان آن چه خواهد بود. این شاید مهم‌ترین بخش اندیشه هاول درباره امید باشد. …