«زیج حاکمی کبیر» نوشته ابوالحسن علی بن عبدالرحمان بن احمد بن یونس، مشهور به ابن یونس، اخترشناس نامدار مصری است که در پایان سدۀ ۴ قمری تدوین شد. ابن یونس این اثر را با تکیه بر مجموعهای گسترده از رصدهای خود و اخترشناسان پیش از خود فراهم کرد؛ ویژگیای که آن را از بسیاری از آثار مشابه آن دوره متمایز کرده است.
در این پژوهش، گزارشهای ثبتشده در «زیج حاکمی» تنها بهعنوان دادههایی مربوط به حرکت اجرام آسمانی بررسی نشدهاند، بلکه اطلاعات موجود در آن برای بازسازی بخشی از تاریخ رصدگری و شناخت آثار و فعالیتهای اخترشناسانی که بسیاری از نوشتههای آنان از میان رفته، مورد استفاده قرار گرفته است. به گفته پژوهش، گزارشهای مربوط به ماهانی، خاندان اماجور و احمد نهاوندی در شمار اطلاعاتی قرار دارند که در مواردی تنها منبع موجود برای شناخت رصدهای این دانشمندان هستند.
یکی از ویژگیهای مهم «زیج حاکمی» ثبت جزئیات فراوان از رصدهای انجامشده توسط ابن یونس و اخترشناسان پیش از اوست. همین اطلاعات، این اثر را به منبعی ارزشمند برای شناخت سنت نجومی سدههای سوم و چهارم قمری تبدیل کرده است؛ بهویژه آنکه بخشی از این دادهها مربوط به رصدهایی است که در منابع دیگر کمتر یا اصلاً ثبت نشدهاند.
این پژوهش همچنین تصویری متفاوت از شیوه فعالیت ابن یونس ارائه میکند. برخلاف برخی روایتهای تاریخی که از وجود یک رصدخانه مجهز و دولتی برای او سخن گفتهاند، بررسی گزارشهای خود ابن یونس نشان میدهد که رصدهای او بیشتر در محیطی شخصی و با استفاده از ابزارهای قابل جابهجایی انجام میشده و در برخی موارد نیز برای انجام رصدهای عمومی یا تأیید نتایج، از مکانهایی مانند مسجد … …
