«دولت وفاق ملی» ؛ نماد دولت اخلاقی و فروتن

آرمان امروز-گروه سیاسی: دولت پزشکیان را می‌توان از منظر یک نظریه سیاسی، در مسیر شکل‌گیری «دولت اخلاقی و فروتن» مورد بررسی قرار داد؛ دولتی که یکی از مهم‌ترین مشخصه‌های آن، نحوه مواجهه با قدرت، مردم و واقعیت‌های موجود است. در این نگاه، فروتنی صرفاً یک ویژگی شخصی برای رئیس دولت نیست، بلکه می‌تواند به یک رویکرد سیاسی و در ادامه، به یک فرهنگ رفتاری و سازمانی در ساختار دولت تبدیل شود. با نگاهی به رفتار و مواضع مسعود پزشکیان، می‌توان نشانه‌هایی از این رویکرد را مشاهده کرد.

یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های دولت فروتن، احترام گذاشتن به داشته‌ها و ظرفیت‌های دیگران و عبور از منیت سیاسی است. دولت فروتن خود را تنها صاحب حقیقت و راه‌حل نمی‌داند و دیگران را نه به‌عنوان رقیب، بلکه به‌عنوان بخشی از ظرفیت اداره کشور به رسمیت می‌شناسد. در چنین رویکردی، «من» جای خود را به «ما» می‌دهد و رئیس دولت تلاش می‌کند به جای برجسته کردن نقش شخصی خود، بر استفاده از ظرفیت‌های مختلف تأکید کند. این ویژگی را می‌توان در بخشی از ادبیات و رفتار سیاسی پزشکیان نیز مشاهده کرد؛ جایی که او بارها بر ضرورت استفاده از دیدگاه‌ها و ظرفیت‌های مختلف تأکید داشته است.

مؤلفه مهم دیگر، نپوشاندن کاستی‌ها و گفت‌وگوی صادقانه با جامعه است. دولت فروتن دولتی نیست که برای حفظ تصویر خود، واقعیت‌ها را پنهان کند یا مشکلات را به شکلی متفاوت از آنچه وجود دارد به جامعه ارائه دهد. پذیرش نقصان‌ها و سخن گفتن صریح درباره امکانات، محدودیت‌ها و توانایی‌های دولت، بخشی از همین اخلاق سیاسی است. پزشکیان نیز بارها بر ضرورت بیان واقعیت‌ها برای مردم تأکید کرده و معتقد است جامعه باید بداند کشور با چه شرایطی مواجه است تا بتواند درباره آن قضاوت و تصمیم‌گیری کند.

این رویکرد در مواجهه با شرایط جنگ نیز مورد تأکید قرار گرفته است. پزشکیان در مواردی از نحوه انعکاس اخبار و واقعیت‌ها در صداوسیما انتقاد کرده و بر این نکته تأکید داشته که واقعیت‌ها نباید وارونه به مردم منتقل شود. در این نگاه، مردم صرفاً مخاطب تصمیم‌های دولت نیستند، بلکه باید از واقعیت‌های موجود آگاه باشند و امکان قضاوت و انتخاب داشته باشند. چنین نگاهی، رابطه دولت و جامعه را از رابطه‌ای مبتنی بر اطلاع‌رسانی یک‌طرفه، به رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد و گفت‌وگوی متقابل نزدیک می‌کند.

از سوی دیگر، دولت فروتن، دولت مشارکت است. چنین دولتی خود را بی‌نیاز از جامعه، گروه‌های مختلف و کارشناسان نمی‌بیند و تلاش می‌کند تصمیم‌گیری را از دایره محدود مدیران خارج کند. برگزاری جلسات با گروه‌های مختلف، شنیدن دیدگاه‌های متفاوت و اختصاص زمان برای گفت‌وگو با جریان‌های گوناگون، در همین چارچوب قابل ارزیابی است. پزشکیان نیز در رفتار سیاسی خود بارها بر شنیدن صداهای مختلف و استفاده از ظرفیت گروه‌های گوناگون تأکید کرده است.

فروتنی سیاسی البته با پوپولیسم تفاوت دارد. پوپولیسم ممکن است از ادبیات مردمی برای کسب محبوبیت استفاده کند، اما دولت فروتن، مردمی بودن را به یک شیوه رفتار و تصمیم‌گیری تبدیل می‌کند. تفاوت در همین‌جاست؛ فروتنی زمانی معنا پیدا می‌کند که در رفتار، گفتار و تصمیم‌های سیاسی نیز خود را نشان دهد و صرفاً به یک تصویر رسانه‌ای محدود نشود.

یکی دیگر از نشانه‌های دولت فروتن، فاصله گرفتن از خوی متکبرانه و پرهیز از فخرفروشی سیاسی است. در چنین دولتی، قدرت نباید به عاملی برای ایجاد فاصله میان مسئولان و جامعه تبدیل شود. رفتار، گفتار و ادبیات مسئولان باید به گونه‌ای باشد که مردم در آن احساس تحقیر، فاصله یا برتری‌جویی نبینند. از این منظر، فروتنی نه به معنای ضعف، بلکه به معنای شناخت محدودیت‌های قدرت و پذیرش این واقعیت است که دولت بدون جامعه نمی‌تواند مسائل کشور را حل کند. با این حال، مسئله اصلی در ارزیابی دولت پزشکیان تنها به ویژگی‌های شخص رئیس‌جمهور محدود نمی‌شود. اگر قرار باشد «دولت اخلاقی و فروتن» به یک رویکرد پایدار تبدیل شود، این ویژگی باید از سطح رئیس دولت عبور کرده و به بدنه مدیریتی و سطوح مختلف اجرایی تسری پیدا کند. ممکن است این رویکرد در رأس دولت پررنگ‌تر دیده شود، اما آزمون اصلی زمانی است که همین فرهنگ رفتاری در سطوح میانی و پایین‌تر نیز خود را نشان دهد.

در واقع، رفتار رئیس دولت می‌تواند نقطه آغاز یک فرهنگ سازمانی باشد، اما برای نهادینه شدن آن کافی نیست. دولت اخلاقی و فروتن زمانی شکل می‌گیرد که احترام به مردم، پذیرش کاستی‌ها، شنیدن صداهای مختلف، پرهیز از منیت و فاصله گرفتن از رفتار متکبرانه، از ویژگی‌های فردی رئیس‌جمهور فراتر رفته و به بخشی از فرهنگ اداری و سیاسی دولت تبدیل شود. وی افزود: فروتنی در عرصه سیاست به معنای ضعف یا ناتوانی دولت نیست، بلکه به معنای شناخت درست حدود قدرت و پذیرش این واقعیت است که هیچ دولتی به‌تنهایی قادر به حل همه مسائل کشور نیست. دولتی که کاستی‌های خود را می‌پذیرد و درباره مشکلات با جامعه صادقانه گفت‌وگو می‌کند، زمینه بیشتری برای شکل‌گیری اعتماد عمومی خواهد داشت.

این استاد دانشگاه ادامه داد: یکی از مهم‌ترین آثار دولت فروتن، افزایش مشارکت سیاسی و اجتماعی است؛ زیرا مردم زمانی احساس می‌کنند در سرنوشت کشور نقش دارند که صدای آنها شنیده شود و دیدگاهشان در فرآیند تصمیم‌گیری مورد توجه قرار گیرد. چنین رویکردی همچنین می‌تواند به کاهش شکاف میان دولت و جامعه کمک کند.