سوریه در دوراهی جنگ و بازسازی

شرق: فشار کاخ سفید بر دمشق برای اقدام علیه حزب‌الله، دولت احمد الشرع را میان خواست واشینگتن و خطر ورود به جنگی تازه قرار داده است. سوریه در ظاهر مداخله نظامی در لبنان را رد می‌کند، اما نشانه‌هایی وجود دارد که این گزینه هنوز کاملا کنار گذاشته نشده است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در هفته‌های اخیر چند بار از سوریه خواسته درباره حزب‌الله لبنان «کاری انجام دهد» و آنها را خلع سلاح کند. او صریحا از حمله ارتش سوریه به لبنان سخن نگفته، اما مقام‌های سوری تأیید کرده‌اند پیشنهاد آمریکا شامل نوعی مداخله نظامی و امنیتی در خاک لبنان است. در نگاه اول، چنین پیشنهادی شاید برای دولت احمد الشرع وسوسه‌کننده به نظر برسد. حزب‌الله در جنگ داخلی سوریه در کنار حکومت بشار اسد جنگید و با مخالفان، ازجمله نیروهایی که بعدها هسته قدرت جدید دمشق شدند، درگیر شد. با این حال، دولت تازه سوریه تاکنون حاضر نشده از فرصت تسویه‌حساب استفاده کند. «او‌ پری»، پژوهشگر مؤسسه پژوهش رسانه‌های خاورمیانه (ممری)، در تحلیلی درباره این جدال می‌نویسد مجموعه‌ای از ملاحظات نظامی، سیاسی و منطقه‌ای مانع پذیرش آسان درخواست ترامپ شده است. مهم‌ترین نگرانی دمشق این است که ورود به لبنان، سوریه خسته از جنگ را درگیر رویارویی مستقیم با حزب‌الله و احتمالا ایران و گروه‌های همسو با تهران در عراق کند.

مخالفت علنی دمشق

احمد الشرع موضع رسمی خود را چند بار روشن کرده است. او در ماه ژوئن در گفت‌وگو با شبکه المشهد گفت سخنان ترامپ «نادرست تفسیر شده» و سوریه هیچ گزینه نظامی در خارج از مرزهایش را دنبال نخواهد کرد. اخیرا نیز او در گفت‌وگو با الجزیره تأکید کرد دمشق قصد مداخله نظامی در لبنان را ندارد.

الشرع گفت دولتش با مقام‌های لبنانی درباره راه‌های عبور لبنان از بحران گفت‌وگو کرده و ترجیح می‌دهد مسئله حزب‌الله از مسیر سیاسی، اقتصادی و امنیتی حل شود. احمد موفق زیدان، مشاور رسانه‌ای او نیز پیش‌تر گفته بود سوریه خواهان هیچ مداخله نظامی یا امنیتی در لبنان نیست. دلیل نخست روشن است: سوریه تازه از جنگ داخلی ۱۴ساله‌ای بیرون آمده که صدها هزار کشته، میلیون‌ها آواره، اقتصادی ویران و زیرساخت‌هایی فرسوده برجا گذاشت. بازسازی برای دمشق اولویت دارد و ورود به جنگ خارجی می‌تواند همان منابع اندک را دوباره ببلعد. ارتش سوریه نیز هنوز در حال بازسازی است. دولت الشرع ارتش سابق را منحل کرده و بخش بزرگی از زیرساخت نظامی کشور پس از سقوط اسد در حملات اسرائیل از بین رفته است. جنگ با حزب‌الله می‌تواند بازسازی ارتش تازه را مختل و حتی انسجام آن را تهدید کند. خطر بزرگ‌تر، واکنش ایران است. تهران اخیرا از حملاتی در سوریه خبر داد که در گزارش ممری به‌عنوان هشداری احتمالی به دمشق برای خودداری از اقدام علیه حزب‌الله تفسیر شده است. هم‌زمان گزارش‌هایی از انتقال نیروهای حشدالشعبی عراق به مرز سوریه منتشر و روزنامه الاخبار نیز مدعی شد بغداد به دمشق هشدار داده است گروه‌های شیعه عراقی در برابر حمله سوریه به حزب‌الله بی‌تفاوت نخواهند ماند.

ترکیه هم با ورود ارتش سوریه به لبنان موافق نیست. 

بر اساس گزارش الاخبار، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در دیدار با جوزف عون، رئیس‌جمهور لبنان، این مخالفت را مطرح کرده است. گزارش‌ها می‌گویند آنکارا با تضعیف حزب‌الله مخالفتی ندارد، اما نابودی کامل آن را به سود افزایش قدرت منطقه‌ای اسرائیل می‌بیند. عربستان نیز بنا بر همین تحلیل‌ها، از گسترش یک جنگ تازه در لبنان استقبال نمی‌کند.

اهرم فشار واشینگتن

با همه این موانع، رد کامل درخواست آمریکا هم برای الشرع آسان نیست. دولت تازه سوریه برای لغو کامل تحریم‌ها، جذب سرمایه خارجی، تأمین منابع بازسازی، خارج‌شدن از انزوای بین‌المللی و تحکیم موقعیت خود به حمایت واشینگتن نیاز دارد. همین وابستگی، فضای مانور دمشق را محدود می‌کند. نشانه‌ها حاکی از آن است که سوریه تلاش کرده به‌جای حمله مستقیم، نسخه‌ای کم‌هزینه‌تر برای مهار حزب‌الله به آمریکا ارائه کند.

اسعد الشیبانی، وزیر خارجه سوریه، اوایل جولای به لبنان رفت و طبق گزارش‌های منطقه‌ای، طرحی برای تقویت اقتدار نهادهای دولتی لبنان در برابر حزب‌الله و هم‌زمان جلوگیری از درگیری داخلی مطرح کرد. جزئیات طرح منتشر نشده، اما شماری از تحلیلگران عرب احتمال داده‌اند دمشق بیش از هر چیز روی کنترل سخت‌تر مرز، قطع مسیر انتقال سلاح و جلوگیری از فعالیت حزب‌الله در خاک سوریه تمرکز کند.

در همین حال، گزارش‌هایی نیز از افزایش نیروهای سوری در مرز لبنان خبر می‌دهند. الاخبار شمار نیروهای مرزبانی مستقر در این منطقه را حدود ۲۰ هزار نفر اعلام کرده است. همچنین نام ابومالک التلی، از فرماندهان پیشین هیئت تحریرالشام با سابقه درگیری با حزب‌الله و ارتش لبنان، در میان نیروهای حاضر در مرز مطرح شده است. در مقابل، گزارش‌هایی وجود دارد که حزب‌الله هم حضور خود در مناطق مرزی را تقویت کرده و آموزش نیروهای تازه را افزایش داده است. هیچ‌کدام از این نشانه‌ها به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند حمله‌ای قریب‌الوقوع است، اما نشان می‌دهند هر دو سوی مرز احتمال تغییر شرایط را جدی گرفته‌اند.

چالش پیش‌رو

بخش دیگری از گمانه‌زنی‌ها به معامله احتمالی سوریه با واشینگتن مربوط است. رسانه‌های سوری و لبنانی نوشته‌اند اگر دمشق روزی حاضر به اقدام نظامی در لبنان شود، ممکن است در مقابل، خواسته‌های بزرگی مطرح کند. ازجمله این مطالبات احتمالی، خروج اسرائیل از مناطقی از خاک سوریه که پس از سقوط اسد وارد آنها شده، عقب‌نشینی اسرائیل از جنوب لبنان و پذیرش تثبیت کنترل دولت الشرع بر استان عمدتا دروزی سویدا عنوان شده است. منابع رسانه‌ای همچنین از درخواست سامانه پدافند هوایی، تجهیزات پیشرفته برای ارتش سوریه، تأمین کامل هزینه عملیات و حتی پوشش هوایی آمریکا سخن گفته‌اند. در حوزه سیاسی و اقتصادی نیز لغو محدودیت‌های باقی‌مانده، تضمین عدم بازگشت تحریم‌ها، سرمایه‌گذاری خارجی و مشارکت آمریکا در بازسازی سوریه ازجمله امتیازهای احتمالی مطرح‌ شده‌اند. این موارد هنوز موضع رسمی اعلام‌شده دمشق نیستند و بیشتر در حد گزارش‌ها و گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای باقی مانده‌اند. همین ابهام، وضعیت را پیچیده می‌کند؛ دمشق علنا می‌گوید نمی‌جنگد، اما اگر قیمت سیاسی و امنیتی مناسب باشد، برخی محافل سوری ظاهرا احتمال تغییر موضع را کاملا منتفی نمی‌دانند. مانع دیگر در خود لبنان است؛ مخالفت جریان‌های سیاسی لبنان با ورود نظامی سوریه فقط از سوی حزب‌الله مطرح نشده، حتی نیروهای سیاسی مخالف حزب‌الله نیز با بازگشت ارتش سوریه مشکل دارند. حافظه تاریخی تحولات دو کشور، علت این مخالفت را نشان می‌دهد. حضور نظامی و سیاسی سوریه در لبنان از ۱۹۷۶ تا ۲۰۰۵ هنوز برای بخش بزرگی از جامعه لبنان زخمی باز است. بازگشت نیروهای سوری، این بار با حکومتی برآمده از نیروهای سابق هیئت تحریرالشام، می‌تواند ترس از شعله‌ور‌شدن درگیری سنی و شیعه را دوباره زنده کند. با این حال، نیاز دمشق به آمریکا باعث می‌شود گزینه مداخله کاملا از روی میز کنار نرود. فعلا محتمل‌ترین مسیر، فشار بر مرزها، قطع خطوط انتقال سلاح و تقویت دولت لبنان است. اما اگر فشار واشینگتن بالا برود و امتیازهای پیشنهادی بزرگ‌تر شوند، همان «نه» صریح دمشق ممکن است معنای دیگری پیدا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.