پیوند تاریخ و مذهب در کالبد معماری ایرانی

به گزارش خبرگزاری ایمنا، بعضی بناها تنها متعلق به یک دوره نیستند و تاریخ در آنها روی هم نشسته است. مسجد تاریخانه دامغان از همین بناهاست؛ بنایی که وقتی وارد شبستانش می‌شویم، پیش از آنکه با یک مسجد معمولی روبه‌رو شویم، با معماری‌روبه‌رو می‌شویم که ریشه‌هایش را می‌توان در سنت‌های ساختمانی ایران ساسانی جست‌وجو کرد.

تاریخانه در دامغان قرار دارد؛ شهری که در دوره‌های مختلف تاریخی اهمیت زیادی داشته و در مسیر ارتباطی شرق و غرب ایران قرار گرفته است. منابع معتبر معماری، تاریخ ساخت مسجد را به نیمه دوم سده هشتم میلادی، یعنی حدود سده دوم هجری نسبت می‌دهند؛ هرچند درباره تاریخ دقیق ساخت آن اتفاق نظر وجود ندارد. تاریخانه بی‌تردید یکی از کهن‌ترین مساجد باقی‌مانده ایران است، اما درباره اینکه نخستین مسجد موجود در ایران است یا نه، میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد. مسجدی با ستون‌های آجری سنگین

وقتی پا به شبستان تاریخانه می‌گذاریم، نخستین چیزی که جلب توجه می‌کند، ستون‌های بسیار قطور و مدور آن است؛ ستون‌هایی که با آجر ساخته شده‌اند و وزن طاق‌ها را بر دوش می‌کشند.

پژوهش‌های معماری، ساختار آنها را با شیوه‌های ساختمانی دوره ساسانی مقایسه کرده‌اند و حتی شباهت‌هایی میان آنها و ستون‌های بنای ساسانی تپه حصار دامغان یافته‌اند و به همین دلیل، تاریخانه یکی از نمونه‌های مهم برای مطالعه تأثیر معماری ایران پیش از اسلام بر معماری نخستین مساجد ایران به شمار می‌رود.

شاید اگر کسی بدون دانستن تاریخ بنا وارد مسجد شود، نخستین چیزی که حس کند همین استواری باشد؛ نوعی آرامش که از ضخامت دیوارها و ستون‌ها می‌آید.

میراث ساسانی در یک مسجد اسلامی

اهمیت تاریخانه بیش از هر چیز در همین پیوند نهفته است. مسجد از نظر طرح، به سنت مساجد شبستانی و ستون‌دار تعلق دارد، اما شیوه ساخت و برخی عناصر آن به شدت از معماری ساسانی تأثیر پذیرفته است. دایره‌های بزرگ ستون‌ها، آجرچینی و پوشش‌های طاقی، نمونه‌ای روشن از ادامه یافتن بعضی سنت‌های معماری ایران در دوره اسلامی هستند.

این موضوع تاریخانه را به بنایی فراتر از یک مسجد تاریخی تبدیل می‌کند. اینجا می‌توان بخشی از داستان تغییر معماری ایران را دید؛ داستانی که در آن با ورود اسلام، همه چیز از نو آغاز نشد، بلکه بسیاری از تجربه‌های فنی و هنری گذشته در خدمت نیازهای تازه قرار گرفتند. …