مواجهه امام رضا(ع) با جریان‌های فکری، صرفاً واکنشی و دفاعی نبود؛ بلکه ایشان یک نظام فکری منسجم ارائه کردند. توحید، عقلانیت، اختیار، مرزبندی با غلو و ضرورت ولایت، از مهم‌ترین محورها بود.

اربعین الگویی از «امت‌سازی» را به نمایش می‌گذارد که در آن ملیت‌ها به زیرمجموعه‌هایی از یک هویت بزرگ‌تر تبدیل می‌شوند، این وحدت، هسته‌ای مرکزی برای تمدن‌سازی نوین است.