دیپلماسی ایرانی: برای فهم توافق دفاع مشترک عربستان، ترکیه و پاکستان باید به سال ۲۰۱۹ بازگشت؛ سالی که در آن پاکستان فنسکشی مرز خود با ایران را آغاز کرد و ترکیه نیز که از سال ۲۰۱۷ ساخت دیوار مرزی با ایران را شروع کرده بود، این روند را توسعه داد. در آن مقطع هر دو کشور اقدامات خود را با دلایل امنیتی، مقابله با تروریسم، قاچاق و کنترل مرز توجیه میکردند. با این حال امروز که به گذشته نگاه میکنیم همزمانی این تحولات با روندهای بعدی تصویر قابل تأملی ایجاد میکند.
در سالهای بعد روابط ترکیه، پاکستان و عربستان بهتدریج وارد مرحله تازهای شد. همکاریهای دفاعی آنکارا و اسلامآباد گسترش یافت و همزمان روابط ترکیه و عربستان پس از دورهای از تنش مسیر عادیسازی و توسعه همکاریهای اقتصادی و امنیتی را طی کرد.
در سوی دیگر روابط دفاعی ریاض و اسلامآباد نیز عمیقتر شد تا اینکه در سال ۲۰۲۵ عربستان و پاکستان توافق دفاعی متقابلی امضا کردند که بر اساس آن حمله به یکی از دو کشور حمله به هر دو تلقی میشود.
یک سال بعد این روند یک گام دیگر جلو رفت. در ۷ اوت ۲۰۲۶ ترکیه به عربستان و پاکستان پیوست و سه کشور در مکه توافق دفاع مشترک امضا کردند.
بنابراین اگر وقایع را در یک خط قرار دهیم از امنیتی شدن مرزهای ایران با ترکیه و پاکستان در سال ۲۰۱۹ به گسترش همکاریهای دفاعی این دو کشور با عربستان و در نهایت به یک تعهد دفاعی سهجانبه رسیدهایم؛ سه کشوری که امروز در غرب، شرق و جنوب محیط پیرامونی ایران وزن قابل توجهی دارند.
البته نمیتوان با قطعیت گفت دیوارهای سال ۲۰۱۹ از ابتدا بخشی از نقشهای برای رسیدن به توافق امروز بودهاند اما در سیاست بینالملل همیشه آنچه اهمیت دارد نیت اولیه یک اقدام نیست بلکه مسیر و نتیجه انباشت تحولات است.
آنچه در سال ۲۰۱۹ مجموعهای از اقدامات مرزی و جداگانه به نظر میرسید امروز در کنار یک توافق دفاعی سهجانبه قرار گرفته است. اگر این روند در آینده با رزمایش مشترک، همکاری اطلاعاتی، همکاری پدافندی و ورود کشورهای دیگری مانند مصر تکمیل شود آنگاه معنای تحولات سالهای گذشته بسیار متفاوت خواهد شد.
شاید هنوز برای قضاوت نهایی زود باشد اما برای طرح یک سناریو نه. سناریو این است که آنچه از سال ۲۰۱۹ با سختتر شدن مرزهای ایران در شرق و غرب آغاز شد امروز به مرحله شکلگیری یک آرایش امنیتی جدید در پیرامون ایران رسیده، آرایشی که ممکن است در آینده صرفاً یک همکاری دفاعی میان سه کشور نباشد و به یک کمربند امنیتی گستردهتر تبدیل شود. اگر چنین اتفاقی رخ دهد شاید سالها بعد وقتی به عقب نگاه میکنیم توافق مکه را نه یک اتفاق ناگهانی بلکه یکی از حلقههای زنجیرهای بدانیم که نخستین نشانههای آن را باید در تحولات مرزی سال ۲۰۱۹ جستوجو کرد.
