آیات ۶ تا ۱۱ سوره ممتحنه، در ادامه بحث رابطه مؤمنان با دشمنان، تصویری دقیق و چندلایه از مرز میان «ایمان»، «دشمنی» و «روابط انسانی» ارائه میکند.
در تفسیر المیزان، این آیات نشان میدهند که نه هر رابطهای با مخالفان ممنوع است و نه هر دشمنیای قابل نادیده گرفتن، بلکه معیار اصلی، رفتار طرف مقابل و نسبت او با حقیقت و جامعه مؤمنان است. از همین رو، قرآن پس از بیان الگوی حضرت ابراهیم(ع)، راهی برای تبدیل دشمنی به دوستی نیز باز میگذارد. وقتی دشمنی، پایان همهچیز نیست
آیه ششم با اشاره دوباره به حضرت ابراهیم(ع) میفرماید که «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِیهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» در آنان برای شما سرمشق نیکویی است. این تأکید نشان میدهد که ماجرای ابراهیم(ع) صرفاً یک داستان تاریخی نیست، بلکه الگویی برای تنظیم رابطه مؤمن با جامعهای است که در برابر ایمان او ایستاده است.
اما نکته مهم اینجاست که قرآن پس از بیان این الگو، در آیه هفتم میفرماید که «عَسَى اللَّهُ أَنْ یَجْعَلَ بَیْنَکُمْ وَبَیْنَ الَّذِینَ عَادَیْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً». یعنی چهبسا خداوند میان شما و کسانی که با آنان دشمنی کردهاید، دوستی برقرار کند.
این تعبیر، یک ظرافت مهم دارد، دشمنی موجود، لزوماً سرنوشت همیشگی انسانها نیست. ممکن است شرایط تغییر کند، حقیقت برای گروهی آشکار شود و رابطهای که زمانی بر خصومت بنا شده بود، به مودت برسد. بنابراین، قرآن در کنار مرزبندی با دشمن، راه بازگشت و اصلاح را نیز نمیبندد. معیار، رفتار است نه صرفاً عنوان و هویت
در آیات هشتم و نهم، این مرزبندی روشنتر میشود. قرآن میفرماید که «لَا یَنْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقَاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَلَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیَارِکُمْ» خداوند شما را از نیکی و عدالت نسبت به کسانی که با شما در دین نجنگیده و شما را از خانههایتان بیرون نکردهاند، نهی نمیکند.
در برابر، درباره کسانی که با مؤمنان جنگیده، آنان را از سرزمینشان بیرون رانده و در این کار همکاری کردهاند، میفرماید که «إِنَّمَا یَنْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ قَاتَلُوکُمْ فِی الدِّینِ...».
ملاک در اینجا یک عنوان کلی و انتزاعی نیست، بلکه رفتار واقعی طرف مقابل است. قرآن میان کسی که صرفاً در یک جامعه متفاوت زندگی میکند و کسی که عملاً در جبهه دشمنی، جنگ و اخراج مؤمنان قرار گرفته، تفاوت میگذارد. در نتیجه، «عدالت» حتی در مواجهه با مخالفان، اصل است اما این عدالت نباید با بیتفاوتی در برابر دشمنی و تجاوز اشتباه شود. ایمان، در لحظه تصمیم خودش را نشان میدهد
آیات دهم و یازدهم وارد مسئله زنان مهاجر میشود، زنانی که از مکه به جامعه مسلمانان میپیوستند. قرآن دستور میدهد ایمان آنان بررسی شود «فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِیمَانِهِنَّ».
در تفسیر المیزان، این آزمون به معنای کنکاش در باطن انسان نیست، زیرا خداوند خود از ایمان آنان آگاه است. مسئله، احراز ظاهری و اجتماعی ادعای ایمان برای اجرای احکام و تنظیم روابط حقوقی است.
پس از احراز ایمان، قرآن میگوید آنان را به کافران بازنگردانید زیرا «لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ». در کنار این حکم، مسئله مهریه نیز با دقت مورد توجه قرار میگیرد تا در جریان این جدایی، حقوق مالی افراد پایمال نشود.
این بخش نشان میدهد که حتی در شرایط بحرانی سیاسی و اعتقادی، احکام اجتماعی قرآن از عدالت و رعایت حقوق فردی جدا نمیشود. مرز ایمان و رابطه، جایی است که حق در خطر قرار میگیرد
مجموع این آیات یک منطق روشن را ترسیم میکند، اینکه مؤمن نه مأمور دشمنی کور با همه مخالفان است و نه مجاز است به بهانه رابطه و عاطفه، مرزهای اعتقادی و امنیتی خود را نادیده بگیرد.
از یک سو، قرآن میگوید با کسانی که در جنگ و اخراج مؤمنان نقشی ندارند، میتوان با «بِرّ» و «قِسْط» رفتار کرد از سوی دیگر، در برابر جریانهایی که عملاً در تقابل و دشمنی قرار گرفتهاند، هشدار میدهد.
شاید مهمترین پیام آیات ۶ تا ۱۱ همین باشد، در منطق قرآن، دشمنی و دوستی هر دو باید بر اساس «حق و رفتار» تنظیم شوند، نه بر اساس احساسات زودگذر. حتی دشمن امروز ممکن است فردا به دوست تبدیل شود، اما دوستی با کسی که در حال جنگ با حقیقت و جامعه مؤمنان است، نباید به قیمت فراموش کردن مرزهای ایمان و عدالت تمام شود.
منبع: فارس
