صنعت دفاعی ایران امروز حاصل دههها انباشت دانش، تجربه و ابتکار متخصصانی است که در عرصههای زمینی، دریایی، هوایی، موشکی و پدافندی، مسیر خودکفایی را دنبال کردند. اما این مسیر یکشبه شکل نگرفت و در میان چهرههای اثرگذار آن، نام دریاسالار شهید علی شمخانی جایگاهی ویژه دارد؛ فرماندهای که پس از سالهای دفاع مقدس، در جایگاه وزیر دفاع، نگاه خود را از مدیریت نیازهای روزمره نیروهای مسلح به ایجاد ظرفیت پایدار برای تولید قدرت دفاعی معطوف کرد. شمخانی؛ از تجربه میدان تا معماری خودکفایی دفاعی
دوره مسئولیت شمخانی در وزارت دفاع، از مقاطع مهم پایهگذاری و شتاب گرفتن خودکفایی دفاعی کشور بود. گزارشهای رسمی از این دوره، آغاز مرحلهای تازه در پیشرفت صنایع نظامی و ورود برنامه موشکی به مسیر طراحی، تولید و توسعه گسترده را مورد اشاره قرار دادهاند.
اهمیت نقش شمخانی فقط در پیگیری تولید یک یا چند سامانه نظامی خلاصه نمیشد؛ نگاه او بر آن بود که صنعت دفاعی باید از یک مجموعه تولیدکننده تجهیزات به یک منظومه فناورانه تبدیل شود؛ منظومهای که نیاز نیروهای مسلح را به فناوری روزآمد پیوند بزند و فاصله میان میدان، دانشگاه، مراکز تحقیقاتی و صنعت را کاهش دهد. او همچنین بر ضرورت رفع موانع همکاری بخشهای تحقیقاتی و دفاعی تأکید داشت و توسعه دفاعی را مبتنی بر فناوری میدانست.
راهیرد او درباره صنایع دفاعی، تولید بر مبنای نیاز و استفاده از فناوریهای روزآمد و پیچیده، نشانه حرکت هوشمندانه و رو به توسعه صنعت دفاعی است. این نگاه، در کنار تجربه فرماندهی او در دوران دفاع مقدس، زمینهای برای تبدیل تجربه جنگ به برنامهای منسجمتر برای ساخت قدرت دفاعی فراهم کرد. خوداتکایی؛ پاسخی به منطق تحریم
صنعت دفاعی ایران در سالهایی رشد کرد که تحریم و محدودیت، دسترسی کشور به بسیاری از تجهیزات و فناوریهای خارجی را دشوار کرده بود. با این حال، همین فشارها به محرکی برای توسعه ظرفیت داخلی تبدیل شد. تجربه ایران نشان داد امنیتی که بر دانش، نیروی انسانی متخصص و زیرساخت داخلی بنا شود، در برابر فشار خارجی از تابآوری بیشتری برخوردار است.
این همان مسیری است که شمخانی و دیگر مدیران و فرماندهان دفاعی در دورههای مختلف با الهام از تدابیر معمار کبیر انقلاب حضرت امام خمینی(ره) و ادامه با راهبری حکیمانه رهبر فرزانه و شهید انقلاب حضرت امام خامنه ای (ره) دنبال کردند و تبدیل نیاز دفاعی به مسئله فناورانه، تبدیل مسئله فناورانه به پروژه صنعتی و تبدیل پروژه صنعتی به توان بازدارنده. نتیجه این روند، گسترش تدریجی ظرفیتهای موشکی، الکترونیکی، هوافضا، دریایی و سایر حوزههای دفاعی بود. اقتدار در میدان؛ امنیتی که آزموده شد
بومیسازی امنیت زمانی ارزش راهبردی پیدا میکند که از سطح کارخانه و آزمایشگاه فراتر رود و در میدان، کارآمدی خود را نشان دهد. جنگهای اخیر، از جمله جنگ ۱۲ روزه و رمضان، بار دیگر اهمیت برخورداری از توان مستقل دفاعی و کاهش آسیبپذیری ناشی از وابستگی خارجی را برجسته کرد.
در چنین شرایطی، قدرت دفاعی صرفاً به معنای انباشت سلاح نیست؛ بلکه مجموعهای از دانش، تولید، فرماندهی، پشتیبانی، بازدارندگی و توان تصمیمگیری مستقل است. این ظرفیت به ایران امکان میدهد امنیت خود را بر پایه اراده ملی تعریف کند و در برابر فشار برای پذیرش ترتیبات تحمیلی، گزینههای بیشتری در اختیار داشته باشد.
تنگه هرمز نیز در این معادله جایگاهی ویژه دارد. موقعیت جغرافیایی ایران در کنار توان دریایی و بازدارندگی دفاعی، این کشور را به بازیگری تعیینکننده در امنیت آبراه تبدیل کرده است؛ ظرفیتی که نشان میدهد قدرت دفاعی چگونه میتواند به مؤلفهای از قدرت ملی و منطقهای تبدیل شود. از قدرت دفاعی تا دیپلماسی مستقل
اقتدار دفاعی، زمانی اهمیت واقعی خود را نشان میدهد که به استقلال تصمیمگیری سیاسی نیز کمک کند. کشوری که امنیت خود را به قدرتهای خارجی واگذار نکرده باشد، در تنظیم روابط خارجی نیز از ظرفیت بیشتری برای دفاع از منافع ملی برخوردار است.
توسعه صنعت دفاعی ایران همچنین بستر گسترش دیپلماسی دفاعی را فراهم کرده است؛ از همکاریهای امنیتی و نظامی با کشورهای منطقه تا مشارکت در رزمایشهای مشترک و حضور در سازوکارهای چندجانبه. توان تولید داخلی، ایران را از یک مصرفکننده تجهیزات به بازیگری تبدیل کرده که میتواند در همکاریهای دفاعی، فناوری و حتی بازار تسلیحات نقشآفرین باشد.
در این میان، میراث مدیریتی شمخانی را میتوان در یک اصل خلاصه کرد: امنیت پایدار، زمانی شکل میگیرد که نیاز دفاعی کشور به دانش داخلی، صنعت ملی و اراده مستقل پیوند بخورد. این نگاه، امروز در گسترهای از ظرفیتهای دفاعی کشور ادامه یافته و بخشی از پشتوانه اقتدار ملی ایران را شکل داده است.
قرار بود فشار و جنگ، ایران را به «درس عبرت» تبدیل کند؛ اما تجربه خودکفایی دفاعی، روایت دیگری ساخت. کشوری که روزگاری برای تأمین بسیاری از نیازهای دفاعی خود به خارج وابسته بود، امروز بخش مهمی از قدرت دفاعیاش را در داخل تولید میکند. از این منظر، ۳۱ مرداد فقط روز صنعت دفاعی نیست؛ روز بزرگداشت ارادهای است که نشان داد استقلال، وقتی با دانش و مدیریت راهبردی همراه شود، میتواند از شعار عبور کند و به قدرتی واقعی و ماندگار تبدیل شود.
