فکر شعرآهنگ کجا و چگونه شکل گرفت؟
من همیشه در دوران تحصیلم علاقه خاصی به خلاصهسازی درسها داشتم. در دوره ارشد و دکتری بیشتر منابع درسی را خلاصه کردم. هم خودم میخواندم و هم در اختیار همکلاسیها میگذاشتم و همیشه از آنها استقبال میشد.
پس بهطور ذاتی علاقه خاصی به سادهسازی مفاهیم پیچیده و دشوار مثل عروض دارید.
کاملا درست است؛ درسی که همیشه همه ادبیاتیها با احتیاط از کنارش میگذرند. در پژوهشی که درباره پایاننامهها و رسالههای دانشگاه تهران انجام دادم، دریافتم از بیش از هزار پایاننامه و رساله تحصیلات تکمیلی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران از آغاز تا سال ۱۳۹۶، فقط پنج پایاننامه سهم درباره وزن شعر و عروض بود. ابتدا شروع کردم به سادهسازی و خلاصهسازی عروض. حتی نرمافزاری هم در اکسل طراحی کردم که صورت پیشرفته آن را در حوزه هوش مصنوعی در دست تولید داریم. بعد دیدم خلاصه عروض همچنان دشوار است و باید سادهتر شود.
پس تصمیم گرفتید شیوهنامهای جدید طراحی و پیشنهاد بدهید و این چنین بود که شعرآهنگ جان گرفت؟
البته به لطف خدا. به قول علامه طباطبایی «من به سرچشمه خورشید نه خود بردم راه/ ذرهای بودم و مهر تو مرا بالا برد». در این شیوهنامه سراغ عناصری رفتم که در تمام زبانها مشترک بود.
همه زبانها؟ یعنی از همان موقع به جهانیشدن این شیوه فکر میکردید؟
از اول که نه، اما وقتی طرح اصلی شعرآهنگ شکل گرفت دیدم سه عنصر در این طرح وجود دارد که در تمام زبانها و کشورها مشترک است: عدد، زمان و موسیقی.
نظریه موسیقی کلام چه زمانی شکل گرفت؟
بعد از دفاع از شیوه شعرآهنگ بهعنوان رساله دکتری به این فکر افتادم که این طرح قابلیت گسترش در سنجش وزن شعر سایر زبانها را دارد.
از نظریه موسیقی کلام برایمان بگوید.
این نظریه بیان میکند که هر سخن و نوشتهای موسیقی دارد. در واقع هجاها مانند نتهای موسیقی عمل میکنند. وقتی متنی را میخوانیم این موسیقی با ساز تارهای صوتی ما نواخته میشود. تمام انسانها در تمام زبانها هر روز دارند این موسیقی را مینوازند. مثال خوبش، جملات آغازین گلستان سعدی است که وقت خواندن و شنیدنش گویی ارکستری در حال اجراست و از همین روی بر جانها مینشیند. از سوی دیگر بخشی از خوشایندی سخنان سخنرانان بزرگ تاریخ مثل حضرت علیبنابیطالب (ع) ناشی از چینش خوشنوای هجاها در کنار هم است.
برویم سراغ طرح پسادکتری شما و ....
آشتی وزنهای شعر در زبانهای پرکاربرد دنیا.
آشتی؟ مگر قهر بودند؟
خیر، ولی هرکدام ساز خودشان را میزدند.
علاقهمند شدیم. لطفا بیشتر توضیح دهید.
پیشتر گفتم شیوه وزنشناسی شعرآهنگ براساس زمان، عدد و نت بنا شده؛ عناصر مشترکی که در تمام زبانها وجود دارد. پس به نظر میرسید میتوان وزن شعر همه زبانها را با شعرآهنگ سنجید. پس طرح پژوهشی موسیقی کلام را با این فرضیه، به بنیاد علم ایران تقدیم کردم ــ که خدا را شکر ــ به تصویب رسید و قرار شد در دانشگاه تهران به راهنمایی استاد دکتر محمود فضیلت پژوهش را آغاز کنم. پس ۱۴ زبان اصلی دنیا را انتخاب کردم. «یاعلی گفتیم و عشق آغاز شد.» و در نهایت دریافتم شعرآهنگ میتواند با تبدیل و تحلیل، وزن اشعار زبانهای دیگر را تعیین کند.
تبریک میگوییم. پس پژوهشگری ایرانی شیوهای را به ادبیات جهان معرفی کرده که میتواند معیار سنجش وزن شعر در تمام
زبانها باشد؟
بله. البته این آغاز راه است. باید این شیوه بهصورت عملیتر در دانشگاههای ادبیات ایران و جهان بازآزمایی و در محضر استادان زبانهای غیرفارسی در خارج و داخل کشور آزموده و ثابت شود. امیدوارم این اتفاق بیفتد و بهعنوان نمایندهای کوچک از ادبیات غنی فارسی، بتوانیم پرچم وزنشناسی شعر را در جهان به نام ایران بالا ببریم. البته ناگفته نماند که بعد از پژوهش و نگارش وزن شعر در هر زبان، آن بخش را به استادان همان زبان در دانشکده زبانهای خارجی دانشگاه تهران عرضه کردم و پس از تایید این دانشمندان، پژوهش را تکمیل کردم. جا دارد از این استادان به نام و با احترام یاد کنم. از استادان دکتر آیت حسینی، دکتر اعظم فرزانه لطفی، دکتر مریم حقروستا، دکتر زهرا محمدی، دکتر ایمان منسوببصیری، دکتر عباس فرهادنژاد، دکتر محمدباقر شعبانپور، دکتر حامد وفایی، دکتر محمد حسین حدادی و بالاخره دکتر مهدی رضائی از دانشگاه علامه طباطبایی.
در جریان این پژوهش چه نکتهای برایتان جالب بود؟
من انسان ایراندوستی هستم. همه چیز ایرانم را دوست دارم و از همه مهمتر ادبیاتش را. تا پیش از این، ادبیات فارسی را برترین ادبیات جهان میدانستم. شاید بخشی از این برتربینی به ایرانی و فارسیزبان بودنم برگردد، اما اکنون ــ بعد از یک سال پژوهش ــ با اطمینان و به دور از هر بیان احساسی میگویم دستکم در وزن شعر، ادبیات فارسی بر قله ادبیات جهان ایستاده است و برای این ادعا دلیل دارم. همیشه کشورهای غربی ــ طی قرنهای گذشته ــ کوشیدهاند باور غلط کم بودن را به ما بقبولانند، اما اینک به جان باور دارم که آنها دانسته این کار را کردهاند، چون میدانند اگر جلوی این رود خروشان استعداد و نبوغ ایرانی را نگیرند دیگر سهمی از علم و ادبیات و فرهنگ و موسیقی به آنها نخواهد رسید. ایرانیان بهطور خاص مردمانی برگزیده و برترند و کشورهای غربی این را میدانند و چند قرن است تمام همت خود را برای خاموشکردن این کوه آتشفشانی مصروف داشتهاند، اما ما همچنان میخروشیم و میجوشیم و ثابت میکنیم که به لطف خدا در همه چیز برتریم. دنیا باید برای علم و فرهنگ و ادبیات به دکان ما بیاید و ماناترین عطرهای علم و هنر و ادبیات را از ما خریداری کند.
اما دلیل شما بر برتری ادبیات ایران بر ادبیات سایر زبانهای جهان؟
در این مجال و مقال، فرصت نیست به همه جنبههای برتری ادبیات فارسی بر ادبیات دیگر زبانها بپردازم، پس به موضوع وزن شعر بسنده میکنم. با بهرهگیری از پژوهشها و نگاشتههای استادان وزنشناس فارسی مثل استادان ارجمند دکتر پرویز ناتل خانلری و دکتر ابوالحسن نجفی، ۵۵۰ وزن را در کتاب شعرآهنگ، همراه با نمونه شعر و نت هر وزن فهرست کردم و این تعداد به غیر از وزنهای جمعآورینشده اشعار محلی، اشعار ترانهها و تصنیفها و ... است که به گمانم این آمار را به هزار وزن خواهد رساند. من نمیدانم خاک ایران چه برکتی دارد که آدمهایی که از این خاک جوانه میزنند، بار طلا و جواهر میدهند. این رنگارنگی و این تنوع را نهفقط در وزن شعر که در تمام شئون زندگی، ادبیات و هنر ایرانیان از گذشته تا امروز میبینیم. این واقعیت زمانی در پژوهش موسیقیکلام بر من رخ نمود که دیدم در مقابل رنگارنگی وزنهای شعر فارسی ــ که تا این لحظه به ۵۵۰ وزن رسیده است ــ زبانهای پژوهششده، ۲ تا حداکثر ۱۰ وزن شعر دارند. تنها رقیب ما در این عرصه که شرایطی مانند کشور ما داشته و قرنها انگلیسیها تلاش کردهاند آنها را متوقف کنند و موفق نبودهاند، زبان و ادبیات سانسکریت و هندی است؛ که البته با زبان فارسی همریشهاند.
بله، همین طور است. زبان سانسکریت ــ که مادر زبان هندی است ــ با زبان فارسی خویشاوند است. جالب است بدانید شخصی به نام «پینگله»، دو قرن پیش از میلاد مسیح کتاب وزنشناسی با عنوان «چندسشاسترا» نوشت و در آن نزدیک به ۸۰۰ وزن را معرفی کرد و این نشانگر قوت زبان مردمان ایران و هند است. من امیدوارم بهعنوان نمایندهای کوچک از این سرزمین پهناور فرهنگی بتوانم با سفر به سایر کشورها نظریه موسیقی کلام را به ادبیاتدانان دیگر زبانها معرفی کنم تا همه زبانها وزن شعرشان را با شیوهای فارسی ــ ایرانی بسنجند. البته این امر نیازمند حمایت دولتی است که امیدوارم چنین شود.
در صحبتهایتان از نرمافزاری کاربردی صحبت کردید.
بله، نرمافزار تلفن همراه شعرآهنگ. بخش دوم طرح پسادکتری من طراحی نرمافزار وزنیابی است که با طراحی و دادههای من و با برنامهنویسی دوست عزیزم دکتر محمد رنجبرپور در حوزه هوش مصنوعی تولید خواهد شد. البته این نرمافزار قابل توسعه به همه زبانهاست، اما نسخه اول آن برای وزن شعر فارسی آماده شده است. شما شعری را برای اپلیکیشن میخوانید و وزن شعر را برای شما نمایش میدهد با نامگذاری به شیوه شعرآهنگ و عروض و مهمتر از همه، ریتم شعر را برای شما مینوازد و ما با این نرمافزار نظریه موسیقی کلام را در عمل به نمایش درمیآوریم.
