ابعاد مالی این پرونده نیز بسیار گسترده است؛ از برآورد 94 میلیارد یورو تعهد ارزی رفعنشده تا اعلام 8 تا 12 میلیارد دلار ارز حاصل از فروش نفت که همچنان به کشور بازنگشته است. رئیس سازمان بازرسی کل کشور نیز حجم منابع ارزی در اختیار تراستیها را حدود 11 میلیارد دلار اعلام کرده و از تخلفات گسترده در این حوزه سخن گفته است.
در این میان، پرسشهای اساسی درباره نحوه شکلگیری این شبکهها، فرآیند انتخاب افراد معتمد و چرایی عدم بازگشت میلیاردها دلار ارز به کشور، همچنان بیپاسخ مانده است. مهراد عباد، عضو هیات نمایندگان اتاق تهران در گفتوگو با تجارتنیوز به بررسی پدیده «تراستیهای نفتی» پرداخته و از شکلگیری این شبکه در 15 سال پیش، همزمان با تشدید تحریمهای ایران گفته است. در حدود یک سال اخیر، موانع گفتوگو درباره تراستیها تا اندازهای کنار رفته و مسئولان و منتقدان بارها به مشکلات ارزی ناشی از فعالیت این شبکه اشاره کردهاند
عباد با اشاره به نحوه شکلگیری این پدیده گفت: «در حدود یک سال اخیر، موانع گفتوگو درباره تراستیها تا اندازهای کنار رفته است. در این مدت، مسئولان و منتقدان بارها به مشکلات ارزی ناشی از فعالیت این شبکه اشاره کردهاند.»
او افزود: «ریشههای این پدیده به 15سال پیش بازمیگردد؛ زمانی که تشدید تحریمها، فروش نفت و محصولات پتروشیمی ایران را با دشواری مواجه ساخت. در آن دوره، تعداد مشتریان به شدت محدود شد و چین به عنوان مهمترین خریدار نفت ایران باقی ماند.» بسیاری از تراستیها ارز حاصل از فروش کالاها را به کشور بازنگرداندهاند
عضو هیات نمایندگان اتاق تهران ادامه داد: «دولتهای مختلف، از طریق افراد معتمدی که خود انتخاب میکردند، کالاها را به فروش میرساندند. این افراد برای دور زدن تحریمها، کالاها را چندین بار در کشورهای مختلف جابهجا میکردند تا فروش انجام شود. اما بسیاری از آنها از این موقعیت سوءاستفاده کرده و ارز حاصل از فروش را به کشور بازنگرداندند.» تعداد قابل توجهی از افراد در شبکه تراستی فعالیت داشتهاند
عباد افزود: «در چند سال اخیر، تعداد محدودی از این پروندهها حتی رسانهای و قضایی شده است. آمارها نشان میدهد که این افراد محدود نیستند و تعداد قابل توجهی از آنها در این شبکه فعالیت داشتهاند.» آمار دقیقی از میزان کالاهای صادرشده و ارزهای بازنگشته در دست نیست
عباد در خصوص نبود شفافیت در این موضوع گفت: «آمار دقیقی از میزان کالاهای صادرشده و ارزهای بازنگشته در دست نیست. با این حال، اصل وقوع این مشکل، قطعی و مسلم است. امید میرود که با رویکرد شفافسازی مسئولان، ابعاد پنهان این پرونده روشن شود.» به جای اتکا به افراد و شبکههای غیررسمی، بهتر بود دولت از ظرفیت بخش خصوصی استفاده میکرد
عباد با اشاره به راهکار جایگزین گفت: «به جای اتکا به افراد و شبکههای غیررسمی، بهتر بود دولت از ظرفیت بخش خصوصی استفاده میکرد. بخش خصوصی که در معرض تحریم نیست، میتوانست این نقش را با شفافیت بیشتری ایفا کند. اما انحصار صنایع بالادستی نفت در دست دولت مانع از ورود بخش خصوصی شده است.»
عضو هیات نمایندگان اتاق تهران تاکید کرد: «اگر شرکتهای شناسنامهدار و دارای صلاحیت وارد میشدند، نه تنها تحریمها با موفقیت بیشتری دور زده میشد، بلکه بازگشت ارز به کشور نیز شفاف و قابل پیگیری میبود.» فعالیتهای مبتنی بر محرمانگی که اساس کار تراستیهاست، به دلیل ترس کشورها از جریمههای آمریکا، همواره با ریسک همراه بوده است
عباد در ادامه با تاکید بر ضرورت کاهش انحصار دولت در صنایع نفت و گاز گفت: «دولت باید به تدریج از انحصار خود در این حوزه بکاهد. فعالیتهای مبتنی بر محرمانگی که اساس کار تراستیهاست، به دلیل ترس کشورها از جریمههای آمریکا، همواره با ریسک همراه بوده است. به نظر من، بخش خصوصی میتواند در آینده نقش موثرتری در این زمینه ایفا کند.» واژه تراستی به معنای فرد معتمد است، در حالی که عملکرد بسیاری از آنها نشان داد که این اعتماد، نادرست و همراه با سوءاستفاده بوده است
عضو هیات نمایندگان اتاق تهران در پاسخ به این پرسش که این افراد چگونه انتخاب میشوند، گفت: «من اطلاعات دقیقی در این زمینه ندارم و گمان نمیکنم اطلاعات دقیقی در دسترس باشد. اما آنچه مشخص است، اینکه این افراد به عنوان معتمدانی در دورههای مختلف انتخاب شدهاند. احتمالا به دلیل ماهیت فروش نفت، ارتباطاتی با وزارت نفت، دولتها یا سطوح بالای نظام داشتهاند.»
عباد با اشاره به مفهوم واژه «تراستی» گفت: «جالب اینجاست که واژه تراستی به معنای فرد معتمد است، در حالی که عملکرد بسیاری از آنها نشان داد که این اعتماد، نادرست و همراه با سو استفاده بوده است.» به دلیل حضور گسترده صرافهای ایرانی در امارات، موضوع فعالیت تراستیها در این کشور بسیار پررنگتر بوده است
عضو هیات نمایندگان اتاق تهران در خصوص مقصد ارزهای خارجشده گفت: «مقصد نهایی این ارزها به طور دقیق مشخص نیست. کشورهای عربی، کانادا و برخی کشورهای اروپایی از جمله مقاصدی بودهاند که ایرانیان در آنها حضور اقتصادی داشتهاند. امارات، ترکیه و کانادا به دلیل سهولت ثبت شرکت و افتتاح حساب بانکی، از جمله مقاصد اصلی بودهاند. در امارات، به دلیل حضور گسترده صرافهای ایرانی، این موضوع بسیار پررنگتر بوده است.»
او تاکید کرد: «البته این کشورها منحصرا محل فعالیت تراستیها نبودهاند. بسیاری از فعالان اقتصادی شناسنامهدار نیز در این کشورها حضور دارند، اما در کنار آنها، افراد سوداگر نیز فعالیت میکردهاند.» در سالهای اخیر، فعالیت تراستیها کاهش یافته است
عباد در پاسخ به این پرسش که آیا این افراد هنوز هم فعال هستند، بیان کرد: «در مقطعی، فروش نفت با مشکلات جدی مواجه شد و حتی چینیها نیز خرید نفت ایران را متوقف کردند. در آن دوره، نفت از طریق واسطهها و شرکتهای چینی به فروش میرسید. اما در سالهای اخیر، چین با کمتر شدن نگرانی از تحریمهای آمریکا، خرید نفت ایران را تسهیل کرده بود.»
او در پایان گفت: «به نظر میرسد در سالهای اخیر، حجم فعالیت این شبکه کاهش یافته است، زیرا دولت ایران توانسته است به طور مستقیم با دولت چین در ارتباط باشد. با این حال، به دلیل نبود آمار دقیق، نمیتوان با قطعیت درباره وضعیت فعلی آنها اظهارنظر کرد.»
گزارشهای بیشتر را در صفحه اقتصاد کلان بخوانید.
