تاریخ شکلگیری این مدرسه به سال ۱۲۹۰ هجری شمسی بازمیگردد؛ زمانی که میرزا عبداللهخان نوری مدحتالسلطنه، نیابت حکومت بندرلنگه را برعهده داشت و عبدالحق، از فضلا و ادبای دانا و اهل هندوستان، مدیریت مدرسه را بر عهده گرفت.
محمدیه در دورهای متولد شد که آموزش کشور در حال عبور از ساختار سنتی مکتبخانهای و حرکت به سمت مدرسههای جدید بود؛ تحولی که به تدریج از شهرهای مرکزی به مناطق مختلف کشور و از جمله بنادر جنوبی رسید.
داستان محمدیه از یک ساختمان آموزشی آماده آغاز نشد، محل مدرسه پیش از آن خانهای متروکه و باغی دارای نخلستان بود؛ مکانی که در دوره حکمرانان وقت بندرلنگه برای اسکان تفنگچیها و نگهداری اسبها نیز استفاده میشد.
مردم شهر و افراد خیر این مکان را بازسازی کردند و فضای آن را به مدرسه اختصاص دادند، نام «محمدیه» نیز برای آن انتخاب شد؛ نامی برگرفته از نام حضرت محمد(ص) بود.
همین نقطه آغاز، بخشی از ویژگیهای مدرسه را آشکار میکند. محمدیه صرفاً محصول یک تصمیم اداری نبود؛ مردم و خیران بندرلنگه در شکلگیری آن سهم داشتند و مدرسه از دل یک نیاز اجتماعی برای آموزش نسل جدید شکل گرفت.
بر اساس برخی اطلاعات تاریخی ارائهشده از سوی مدیریت آموزش و پرورش بندرلنگه، محمدیه پس از دارالفنون تهران و مدرسه سعادت بوشهر در شمار نخستین مدارس کشور قرار داشته است، همین جایگاه باعث شده نام آن در روایتهای مربوط به تاریخ آموزش نوین جنوب ایران باقی بماند.
جنوب در مسیر تحول آموزش
پایههای نظام آموزشی جدید ایران بیش از یک قرن پیش و در دوره قاجار گذاشته شد؛ دورهای که اندیشه آموزش نوین در برابر ساختارهای سنتی رشد کرد و مدارس جدید به تدریج در شهرهای مختلف کشور شکل گرفتند.
تأسیس دارالفنون در تهران و سپس تلاشهای میرزا حسن رشدیه برای توسعه مدارس ابتدایی جدید، بخشی از این روند بود، رشدیه در سال ۱۲۶۷ هجری شمسی مدرسهای جدید در تبریز تأسیس کرد و پس از آن، موج تأسیس مدارس جدید در شهرهای مختلف گسترش یافت.
با وقوع جنبش مشروطیت، انجمنهای اجتماعی و فرهنگی، افراد نیکوکار و گروههای مختلف جامعه نیز در تأسیس مدارس مشارکت بیشتری پیدا کردند، این جریان به جنوب ایران نیز رسید و مدرسه سعادت بوشهر به یکی از مهمترین مراکز آموزش جدید در منطقه تبدیل شد.
بندرلنگه نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی و تجاری خود، در مسیر این تحولات قرار داشت، این بندر در کرانه خلیج فارس واقع شده بود و ارتباط با مسیرهای تجاری، رفتوآمد بازرگانان و ارتباط با مناطق پیرامونی، زمینه تعاملات فرهنگی و اجتماعی را فراهم میکرد.
پژوهشهای تاریخی درباره راهیابی تعلیمات نوین به مکاتب و مدارس بندرلنگه نشان میدهد شرایط اجتماعی، فعالیت افراد و نهادهای مختلف و همچنین حمایت برخی نیروهای خارجی در شکلگیری و حیات مدارس نوین این بندر نقش داشتهاند.
البته حضور و حمایت نیروهای خارجی در برخی مدارس، تنها جنبه آموزشی نداشت و در مواردی به یکی از مسیرهای گسترش نفوذ آنان نیز تبدیل میشد؛ با این حال، در متن تحولات اجتماعی منطقه، مدرسه به تدریج به یکی از مهمترین ابزارهای انتقال دانش و تربیت نسل جدید تبدیل شد.
۶ ساعت آموزش برای نسل آینده
محمدیه، در زمان فعالیت خود تنها محلی برای آموزش خواندن و نوشتن نبود، ساختار آموزشی آن، تصویری از دوره گذار جامعه ایران از مکتبخانه به مدرسه جدید ارائه میکرد، بر اساس اطلاعات موجود، ظرفیت پذیرش مدرسه حدود ۶۰ دانشآموز بود که ۲۰ نفر از آنان از خانوادههای کمبضاعت بودند و امکان تحصیل بدون پرداخت هزینه داشتند.
شرایط سنی دانشآموزان نیز بر اساس میزان تحصیلات قبلی آنان تنظیم شده بود، کودکان هشت تا ۱۲ سالهای که هیچ درسی نخوانده بودند و دانشآموزان هشت تا ۱۶ سالهای که مختصر تحصیلاتی داشتند، میتوانستند در مدرسه پذیرفته شوند.
روزانه ۶ ساعت صرف تعلیم و تربیت دانشآموزان میشد، یک ساعت صبح و یک ساعت بعدازظهر به قرآن و شرعیات اختصاص داشت و چهار ساعت دیگر به درسهایی مانند فارسی، عربی، تاریخ، جغرافیا و حساب اختصاص پیدا میکرد.
این برنامه درسی نشان میدهد محمدیه در نقطه اتصال سنت و آموزش جدید قرار داشت، آموزش دینی همچنان بخش مهمی از برنامه بود، اما در کنار آن، دانشآموزان با مجموعهای از دانشهای مورد نیاز نظام آموزشی جدید نیز آشنا میشدند، در چنین شرایطی، مدرسه نه تنها محل انتقال دانش، بلکه بستری برای شکلگیری نگاه تازه به آموزش و آینده جامعه بود.
یکی از نکات قابل توجه در تاریخ محمدیه، نقش اعیان، تجار و خیران بندرلنگه در تأمین هزینههای آن است، بر اساس اطلاعات تاریخی موجود، اثاثیه مدرسه توسط اعیان و تجار خریداری میشد و هزینههای ماهانه نیز از تعرفهای که بر کالاهای وارداتی تجار بندرلنگهای وضع شده بود، تأمین میشد.
این شیوه تأمین هزینه، نشاندهنده جایگاه مدرسه در ساختار اجتماعی بندرلنگه آن روز است، آموزش، تنها مسئولیت حکومت یا مدیر مدرسه تلقی نمیشد؛ بلکه جامعه محلی نیز در آن سهم داشت، از سوی دیگر، فراهم شدن امکان تحصیل رایگان برای بخشی از دانشآموزان کمبضاعت، مدرسه را به نهادی عمومیتر تبدیل میکرد؛ نهادی که میتوانست فرصت آموزش را در اختیار کودکانی قرار دهد که خانوادههایشان توان پرداخت هزینه را نداشتند.
در واقع، محمدیه را میتوان نمونهای از پیوند میان آموزش و مشارکت اجتماعی در جنوب ایران دانست؛ الگویی که در آن خیران و تجار، بخشی از سرمایه خود را برای ساختن سرمایه انسانی شهر هزینه میکردند.
عکسی که یک نسل را ثبت کرد
یکی از اسناد ارزشمند مربوط به مدرسه محمدیه، عکس دستهجمعی مدیر، معلمان و دانشآموزان در سال ۱۳۰۵ است؛ تصویری که توسط یکی از عکاسان هندی گرفته شده است که در آن محمدعلی انفرادی و عبدالله حرزی پرچمدار هستند، امروز این عکس فقط تصویری از چند دانشآموز و معلم نیست؛ سندی از یک دوره تاریخی است که در آن مدرسه جدید به تدریج جای خود را در زندگی اجتماعی مردم باز میکرد.
چهرههایی که در قاب این تصویر ثبت شدهاند، نماینده نسلی هستند که در سالهای نخست گسترش مدارس جدید در جنوب ایران، تجربهای متفاوت از آموزش را پشت سر گذاشتند، ارزش چنین اسنادی زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم بخش مهمی از تاریخ آموزش محلی، نه در اسناد رسمی گسترده، بلکه در همین تصاویر، خاطرات و روایتهای شفاهی باقی مانده است.
وقتی ساختمان مدرسه تغییر کرد
محمدیه سالها محل تحصیل دانشآموزان بندرلنگه بود و ساختمان تاریخی آن تا سالهای پایانی، همچنان کاربری آموزشی داشت، با گذشت زمان، بنای قدیمی مدرسه در شمار ساختمانهای نیازمند نوسازی قرار گرفت و در تیرماه سال ۱۳۸۸ تخریب شد.
پس از آن، ساختمان جدید مدرسه در همان محل احداث شد و دبستان محمدیه در سال ۱۳۹۰ همزمان با سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی با حضور استاندار هرمزگان و مسئولان محلی به بهرهبرداری رسید.
ساختمان جدید، فضای آموزشی مورد نیاز دانشآموزان را فراهم کرد، اما با از میان رفتن بنای تاریخی، بخشی از کالبدی که خاطرات چند نسل را در خود جای داده بود نیز از سیمای شهر کنار رفت، این بخش از سرگذشت محمدیه، اهمیت توجه به بناهای آموزشی تاریخی را یادآوری میکند؛ بناهایی که ارزش آنها تنها به مصالح و معماری محدود نمیشود و بخشی از هویت اجتماعی شهر را در خود دارند.
امروز اگرچه ساختمان تاریخی محمدیه در بندرلنگه باقی نمانده است، اما تاریخ آن همچنان قابل بازخوانی و معرفی است، مدرسه محمدیه در واقع بخشی از تاریخ تحول آموزش در ایران و جنوب کشور است؛ داستانی که در آن مدرسه جدید از شهرهای بزرگ به بنادر رسید و در میان تغییرات اجتماعی و فرهنگی، جای خود را در زندگی مردم باز کرد.
در کنار آن، «مسجد ـ مدرسه محمدیه دژگان» در شهرستان بندرلنگه نیز با شماره ۱۳۵۶۵ در سال ۱۳۸۴ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است؛ موضوعی که نشاندهنده ظرفیت تاریخی منطقه در حوزه بناهای آموزشی و فرهنگی است.
حفاظت از میراث آموزشی تنها به نگهداری ساختمان محدود نمیشود، گردآوری عکسهای قدیمی، اسناد، نام معلمان و دانشآموختگان، ثبت خاطرات نسلهای گذشته و معرفی تاریخ مدارس قدیمی میتواند بخشی از این میراث را برای نسلهای آینده زنده نگه دارد.
محمدیه امروز بیش از آنکه یک ساختمان باشد، یک روایت است؛ روایت مردمی که در بیش از یک قرن پیش برای آموزش فرزندان خود مدرسه ساختند، خیرانی که برای استمرار آن هزینه کردند، معلمانی که در کلاسهای آن درس دادند و دانشآموزانی که سالهای کودکی و نوجوانی خود را در آن گذراندند.
پشت نیمکتهای محمدیه، تنها درس فارسی و حساب و جغرافیا نوشته نشد؛ بخشی از داستان تغییر جامعه، گسترش مدرسه و شکلگیری نگاه تازه به آموزش نیز رقم خورد. شاید ساختمان تاریخی آن دیگر در بندرلنگه دیده نشود، اما قصه محمدیه همچنان میتواند در حافظه این شهر و در تاریخ آموزش جنوب ایران ادامه پیدا کند.
