به اعتقاد وی:« شاخصهای موجود، احتمال بارش در حد نرمال یا فراتر از نرمال را بهویژه در نیمه دوم پاییز نشان میدهد، اما برای اظهار نظر با قطعیت بیشتر باید منتظر مشخص شدن وضعیت سایر عوامل اثرگذار و نزدیک شدن به زمان رخداد سامانههای بارشی بود.»
عباس علی آبادی، وزیر نیرو نیز در گفتوگو با «ایرنا» اظهار کرده است که در برخی استانها با چالشهایی در مصرف آب مواجه بودیم اما برخی استان ها وضعیت بهتری داشتند به طوری که می توان گفت برخی از سدها در وضعیت مناسبی قرار دارند.
او نیز با بیان اینکه در صورت تحقق پیشبینیها، پاییز خوب و پربارشی در پیش است، گفت: «در صورت تحقق پیش بینی ها می توان مطمئن بود که در هیچ نقطهای از کشور نگرانی در تامین آب وجود ندارد.»
اما این آمارها تا چه اندازه به واقعیت نزدیک خواهند بود و آیا بارشهای پاییزی میتوانند کسری انباشته منابع آب را طی چند ماه جبران کنند؟
تورج فتحی، کارشناس آب و محیط زیست، در گفتوگو با «نفت ما» با اشاره به گزارشهای منتشرشده درباره احتمال پربارش بودن سال آبی پیشرو گفت: «خیلی وقتها درباره شاخصها، آمار و ارقام عملکرد و وضعیت منابع آب صحبت میشود و ممکن است در ظاهر، شرایط امیدوارکننده به نظر برسد. اگر وزارت نیرو بر اساس گزارشهای موجود اعلام کرده است که سال پربارشی خواهیم داشت و نگرانی درباره تأمین آب، بهجز آب شرب، وجود ندارد، امیدواریم این پیشبینی محقق شود.»
وی افزود: «اما بر اساس تجربیات سالهای گذشته، شاهد بودیم که سازمان هواشناسی گزارشهایی درباره پیشبینی وضعیت هوا و میزان بارش در ماههای آینده، بهویژه پاییز و زمستان، ارائه کرد که در آن، میانگین نمودارها، نقشهها و اطلاعات ارائهشده معمولاً این بوده که جای نگرانی وجود ندارد، وضعیت بارندگی در شرایط نرمال قرار خواهد داشت و حتی در برخی مناطق میزان بارش بالاتر از میانگین خواهد بود. اما از قضا در همان سال شاهد کمترین میزان بارش بودیم. پس از آن نیز گزارشهای مشابهی منتشر شد، اما در عمل با پاییز و زمستانهای خشک مواجه شدیم.»
بحران آب فراتر از کمبارشی است
فتحی با اشاره به دلایل این تفاوت میان پیشبینیها و واقعیت افزود: «هنگام ارائه چنین گزارشهایی باید دو نکته را در نظر گرفت. نخست اینکه پیشبینیهای فصلی یا چندماهه معمولاً عدم قطعیت بالایی دارند. به بیان دیگر، عدم قطعیتهایی که در مدلسازی این نوع پیشبینیها وجود دارد، قابل چشمپوشی نیست. نکته دوم این است که معمولاً تلاش میشود آمار ارائهشده تا حد امکان خوشبینانه باشد و ضرایب، اعداد و ارقامی که در مدلها به کار گرفته میشوند نیز بر مبنای همین نگاه خوشبینانه تنظیم میشوند.»
وی ادامه داد: «برای مثال، اگر فرض کنیم برای پاییز سال آینده ۵۰ درصد احتمال خشکسالی و ۵۰ درصد احتمال ترسالی وجود داشته باشد، هنگام ارائه گزارش ممکن است گفته شود که ۵۱ درصد احتمال بارندگی و ترسالی و ۴۹ درصد احتمال خشکسالی وجود دارد. یعنی در ارائه گزارش، نگاه خوشبینانه بر نگاه بدبینانه غلبه پیدا میکند.»
این کارشناس آب گفت: «نکته دیگری که باید در نظر گرفت این است که در بسیاری از موارد، چنین اخبار و گزارشهایی منتشر میشوند، اما بعداً کسی آنها را پیگیری نمیکند تا مشخص شود آنچه پیشبینی شده بود با آنچه در عمل اتفاق افتاد، چه میزان مطابقت داشته است. اگر کسی بخواهد بداند طی دو یا سه ماه آینده یا در دو، سه فصل پیشرو، وضعیت آب شرب، بارش و منابع آبی چگونه خواهد بود، من با قاطعیت میگویم که چنین چیزی قابل پیشبینی دقیق نیست. مگر اینکه تا اواسط نیمه دوم پاییز پیش برویم؛ در آن مقطع میتوان با اطمینان بیشتری درباره اینکه آیا فصل پربارشی در پیش خواهیم داشت یا خیر، اظهارنظر کرد.»
وی ادامه داد: « در حال حاضر هم اگر بحث بر سر تأمین آب شرب و پیشبینی وضعیت فصل آینده برای مردم است، نمیتوان با قطعیت گفت که حتماً در یک دوره ترسالی قرار داریم. تازه اگر ترسالی هم اتفاق بیفتد و همه سدها پر شوند، مطمئن باشید مشکل منابع آب کشور حل نشده است. در چنین شرایطی، اگر وارد یک دوره پربارش شویم و میزان بارندگی افزایش پیدا کند، ممکن است مشکل تأمین آب شرب نسبت به سالهای گذشته تا حدی کاهش یابد، اما این به معنای حل بحران منابع آب کشور نیست؛ بلکه صرفاً به این معناست که در یک دوره پربارش قرار گرفتهایم و برای مدتی فشار کمتری بر منابع آبی وارد میشود.»
فتحی با تأکید بر اینکه حتی تحقق چند سال پربارش نیز نمیتواند مشکلات ساختاری منابع آب کشور را برطرف کند، افزود: «باید در نظر داشته باشیم که ما در حوزه منابع آب زیرزمینی، بهویژه طی سالهای گذشته، آسیب بسیار زیادی به کشور وارد کردهایم. حتی اگر فرض کنیم در ۲۰ یا ۳۰ سال آینده بهطور مداوم با سالهای پربارش مواجه باشیم و هر سال به جای میانگین حدود ۲۵۰ میلیمتر، بیش از ۴۰۰ میلیمتر بارندگی داشته باشیم، اگر برنامهای برای حفاظت و بازسازی آبخوانهای کشور نداشته باشیم، تغذیه طبیعی و مصنوعی منابع آب زیرزمینی را دنبال نکنیم و طرحهای کنترل سیلاب، بهخصوص در دشتهایی که بیشتر در معرض فرونشست زمین قرار دارند، اجرا نشوند، مشکل منابع آب کشور حل نخواهد شد.»
صنایع آببر در سرزمین کمآب
وی ادامه داد: «حتی درباره آبهای نامتعارف نیز باید دقت زیادی داشته باشیم. بخشی از این منابع باید برای محیط زیست و حفظ حقابههای طبیعی کشور مورد استفاده قرار گیرد، نه اینکه صرفاً به مصارف صنعتی اختصاص داده شود. برای مثال، فرض کنید قرار باشد در یکی از مناطق خشک کشور، مانند شهرستان کاشمر، یک صنعت آببر مستقر شود یا در ۳۰ کیلومتری تربت حیدریه یک کارخانه فولاد چندصد هزار تنی یا حتی میلیون تنی احداث شود. صنعت فولاد ذاتاً آببر است.»
این کارشناس آب تصریح کرد: «به جای اینکه آب حاصل از شبکه جمعآوری فاضلاب شهر تربت حیدریه را تصفیه کنیم و برای تغذیه آبخوان دشت کاشمر یا تربت حیدریه، یا بهبود بیلان منفی آبخوان و کمک به احیای تدریجی آن استفاده کنیم، این آبهای نامتعارف را نیز به سمت مصارف صنعتی میبریم. در حالی که این منابع، در بسیاری از موارد، بخشی از حق طبیعی محیط زیست کشور هستند.»
فتحی افزود: «متأسفانه مدیران ما در بخش دولتی بار دیگر در حال تکرار این اشتباه مرگبار هستند. حتی برای استفاده از آبهای نامتعارف نیز مصوبه دولت گرفته شده است که چون این آبها برای شرب استفاده نمیشوند، در اختیار مصارف دیگر، از جمله صنایع، قرار گیرند. در نتیجه ممکن است کارخانههای فولادی در مناطقی از فلات خشک ایران مستقر شوند که اساساً ظرفیت آبی و زیستمحیطی لازم برای چنین صنایعی را ندارند.»
وی با انتقاد از بیتوجهی به ظرفیتهای آمایش سرزمین گفت: «به هر حال، بخش زیادی از تصمیمات ما دستوری است؛ مثلاً دستور داده میشود که کارخانهای در منطقهای خاص احداث شود، بدون اینکه ظرفیتهای آمایش سرزمین آن منطقه بهدرستی در نظر گرفته شود. در چنین شرایطی صنعت را در جایی مستقر میکنیم که هر مقدار آبی را که در محیط پیرامون آن وجود دارد، مصرف میکند و در نهایت مشخص نیست ۴۰ یا ۵۰ سال دیگر شهرستانهایی مانند تربت حیدریه و کاشمر چگونه قرار است آب مورد نیاز شرب خود را تأمین کنند و به چه قیمتی باید این کار را انجام دهند.»
