این استان علاوه بر ظرفیتهای ملی، ۱۰ اثر و ظرفیت ثبتشده جهانی دارد که باغ و عمارت اکبریه بیرجند، بیابان لوت، قنات بلده فردوس، روستای خراشاد در حوزه توبافی، ژئوپارک طبس، کاروانسراهای خراسان جنوبی و روستای اصفهک از جمله آنهاست، آثاری که هر یک بخشی از تاریخ، طبیعت، هنر و شیوه زیست مردم این سرزمین را بازگو میکنند.
قرار گرفتن خراسان جنوبی در پهنه تاریخی خراسان بزرگ و در مسیر ارتباطی شرق ایران زمینه شکلگیری مجموعهای از آثار معماری، محوطههای باستانی، قلعهها، باغها، کاروانسراها، آبانبارها و بافتهای شهری و روستایی را فراهم کرده است آثاری که از سازگاری مردم منطقه با اقلیم خشک و کمآب حکایت دارند.
بنا بر اعلام ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، ۸۰۵ بنا و محوطه تاریخی استان در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است اما بیش از نیمی از این ابنیه به مرمت اضطراری نیاز دارد، آماری که ضرورت توجه جدیتر به حفاظت از سرمایههای فرهنگی استان را نشان میدهد.
فرسایش ناشی از عوامل طبیعی، کمبود اعتبارات مرمتی، تغییر کاربریهای نامتناسب، توسعه شهری بدون در نظر گرفتن ضوابط حفاظتی و رهاشدگی برخی بناها از جمله چالشهایی است که آثار تاریخی استان را تهدید میکند. در چنین وضعیتی، تاخیر در مداخلههای حفاظتی میتواند هزینه احیای بناها را افزایش دهد و بخشی از اصالت تاریخی آنها را از میان ببرد.
مرمت اصولی و احیای بناهای تاریخی تنها اقدامی برای نگهداری از دیوارها، طاقها و تزئینات کهن نیست بلکه صیانت از هویت شهرها و روستاها، دانش بومی معماری و خاطره جمعی ساکنان این خطه به شمار میرود. هر بنای تاریخی، روایتی از زندگی، اقتصاد، فرهنگ و مناسبات اجتماعی دورهای از تاریخ را در دل خود دارد. …
