چرا هنوز از طعنه‌های ۶۰۰ ساله حافظ می‌سوزیم؟

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: در تاریخ هزارساله شعر فارسی، پیوند میان ساحت تغزل و ساحت نقد اجتماعی به‌ندرت به پیوندی اندام‌وار و پایدار انجامیده است. غزل به‌طور سنتی خلوتگاه عواطف فردی، شکوه از فراق و ستایش جمال معشوق به شمار می‌رفت؛ قالبی که فراغت از دغدغه‌های تند اجتماعی را تجویز می‌کرد. اما در سده هشتم هجری و در دیوان خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، دگرگونی بنیادینی در سرشت این قالب پدیدار شد. طنز در نگاه لسان‌الغیب، تفنن بلاغی، شوخی زودگذر، مطایبه مجلسی یا زینتی تحمیلی بر کلام نیست؛ بلکه شالوده‌شکن‌ترین و ساختارمندترین سازوکار نقد اجتماعی، سیاسی و دینی است.

جامعه قرن هشتم ایران -به‌ویژه فارس- عرصه کشمکش‌های مدام تباه‌کننده، ظهور و سقوط امیران مستبد، تحجر آل‌مظفر و گسترش سازمان‌یافته ریاکاری دینی بود. در چنین بافتی، حافظ، با هوشمندی تمام ریاکاری و دروغ و تزویر را در هر لباسی می‌شناخت و می‌دانست برای به سلامت ماندن در این روزگار باید رندانه و طنازانه به روی مزوران و ریاکاران شمشیر کشید تا آیینه آیندگان را از این دو پاک کند، پس به‌جای کناره‌گیری و انزوای صوفیانه یا مدیحه‌سرایی مزدورانه، زبان کنایه و طنز فاخر را برگزید. طنز او بیش از آنکه برانگیزاننده خنده سبک و قهقهه بیرونی باشد، دعوتی است به تأمل، بهت و درنگی همراه با تلخکامی؛ طنزی که می‌توان آن را «لبخند زهرآگین بر بلاهت و تزویر مدعیان» نامید.

اقلیم شیراز و زیست‌جهان طنزآفرین حافظ

برای درک سرشت طنز حافظ، شناخت بستر تاریخی پیدایش آن ناگزیر است. قرن هشتم هجری پس از طوفان ویرانگر ایلخانان، عصر ملوک‌الطوایفی و ناامنی پایدار بود. شیراز در روزگار حافظ میان حاکمان گوناگون دست‌به‌دست می‌شد؛ از دوره پررونق و گشاده‌دستانه شاه‌شیخ ابواسحاق اینجو تا روزگار سیاه، خشک و متصلب امیر مبارزالدین محمد، محتسب دیوان خواجه شیراز. …