ساعت آبی مسجد همت؛ ساعتی مدرن با پیشینه‌ای هزاران ساله / شبیه ساعت جاری زمان در برلین و در مرکز خرید اروپا

عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ ساعت آبی مسجد همت در میدان تجریش، این روزها به یکی از سوژه‌های مورد توجه کاربران شبکه‌های اجتماعی تبدیل شده است؛ ساعتی متفاوت که بدون استفاده از برق و باتری و تنها با جریان آب کار می‌کند. با وجود جست‌وجوهای انجام‌شده، هنوز اطلاعات دقیقی درباره سازنده این ساعت در دست نیست.

سازوکار این ساعت بر پایه تغییر سطح آب در لوله‌های شفاف طراحی شده است. با حرکت آب در این لوله‌ها، زمان نمایش داده می‌شود و برای دقت بیشتر، بخش‌هایی هم به ثانیه‌شمار و دقیقه‌شمار اختصاص یافته است. در این میان، تنظیم جریان آب اهمیت زیادی دارد؛ چراکه کوچک‌ترین تغییر در میزان جریان می‌تواند دقت ساعت را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، کالیبره کردن این سازه به دقت و ظرافت خاصی نیاز دارد.

ساعت آبی البته پدیده تازه‌ای در ایران نیست. آنچه امروز در مسجد همت تجریش می‌بینیم، نمونه‌ای مدرن از فناوری‌ای است که سابقه استفاده از آن در ایران به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد.

یکی از نمونه‌های قدیمی این فناوری، ظرف مسی کوچکی به نام «پنگان» است که در آب قرار می‌دادند و از آن برای تقسیم آب قنات استفاده می‌کردند. این ظرف با سازوکاری ساده و بر اساس مدت‌زمان لازم برای پر شدن و فرو رفتن در آب، زمان را اندازه‌گیری می‌کرد. به این ترتیب، سهم آب هر فرد با دقت مشخص می‌شد؛ روشی که در نظام سنتی تقسیم آب اهمیت زیادی داشت.

نمونه‌های دیگری از سازه‌های آبی زمان‌نما نیز در ایران وجود دارند. یکی از آن‌ها سازه‌ای در شهر هرسین کرمانشاه است که قدمت آن را به دوره ساسانی نسبت می‌دهند. هرچند درباره کاربری دقیق این سازه همچنان اختلاف‌نظر وجود دارد، اما در میان اهالی منطقه به ساعت آبی شهرت دارد.

استفاده از ساعت‌های آبی البته محدود به ایران نبوده است. در مصر باستان، حدود ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد، از این ابزارها برای اندازه‌گیری زمان استفاده می‌شد. یونانیان، رومی‌ها و چینی‌ها نیز در دوره‌های مختلف تاریخی، ساعت‌های آبی را برای سنجش زمان و تنظیم امور روزمره به کار می‌گرفتند. به این ترتیب، ساعت آبی یکی از قدیمی‌ترین ابزارهای بشر برای اندازه‌گیری و مدیریت زمان به شمار می‌رود. …