خشت‌های نخست توسعه

  حسین سخنور؛ پژوهشگر توسعه /   این کتاب حکایت اروپایی‌ها و محصلان ایرانی است که در لندنی در آستانه تحول و تبدیل شدن به «جهان‌شهری» که امروز می‌شناسیم، در کنار هم قرار گرفتند. برخلاف بسیاری از روایت‌های رایج از رابطه میان مسلمانان آسیایی و مسیحیان غربی که بر تقابل تکیه دارند، این کتاب با بهره‌گیری از خاطرات فارسی آن محصلان و مستندات همسفران‌شان، روایتی از همراهی، دوستی و رفاقت ارائه می‌دهد. مسلمانان در این قصه صرفاً کسانی نبودند که از احکام دینی خود پیروی کنند، بلکه «مشارکت‌کنندگان فعال در انگلستان» بودند (صفحه ۲۴). این محصلان زمانی راهی انگلستان شدند که بریتانیا هنوز در ذهنیت ایرانیان، نه یک استعمارگر منفور، بلکه قدرتی در برابر روسیه تزاری تعریف می‌شد (صفحه ۶۰). روایت این کتاب، فرضیه خطرناک و قطبی‌ساز «برخورد تمدن‌ها» را به چالش می‌کشد. روابط خاورمیانه با اروپا همواره در قالب حکایتی سرشار از دشمنی و تجاوز روایت شده است، اما محصلان ایرانی بدون چنین پیش‌فرض‌هایی به انگلستان آمده بودند (صفحه ۳۸۲). نویسنده در پایان روایت خود و در فصل آخر، پرسش مهمی را پیش‌ می‌کشد: چرا اینها در تاریخ مدون ما نسبتاً گمنام ماندند؟ پاسخ نایل گرین، تلخ اما واقع‌بینانه است؛شاید به این دلیل که حکایت آنها حکایت تعامل، همدلی و همراهی بود؛ نه تصویرهای کلیشه‌ای و تقابل اروپایی‌ها یا خاورمیانه (صفحه ۴۱۰). تجربه این محصلان نشان داد می‌توان بدون خشم، راه دیگری را پیمود. این ایرانیان مسلمان در بحبوحه انقلاب علمی و صنعتی بریتانیا ایستاده بودند. آنها علاوه بر میهن‌دوستی، طرفدار منطق، دانش و اصلاحات بودند. با آنکه ارتش روسیه تزاری بارها و بارها به سرزمین‌شان تجاوز کرده بود، اما هرگز کلیت مسیحی‌ها یا غربی‌ها را سرزنش نکردند. در عوض، آنها در انگلستان دوستان مسیحی فراوانی پیدا کردند. احترام و محبتی که آنها در جامعه بریتانیا برانگیختند تا حدی بود که مطبوعات وقت لندن هنگام بازگشت‌شان نوشتند:«با آرزوی خوب همه کسانی بدرقه خواهند شد که شاهد رفتارهای دوستانه و مهرانگیز آنان بودند.» (صفحه ۳۶0). …