قدرت نفتی ایران در تنگه هرمز چگونه معنا پیدا می‌کند؟

حمید نوبهار، کارشناس اقتصادی با تشریح جایگاه نفت جمهوری اسلامی ایران در معادلات انرژی جهان گفت: قدرت نفتی ایران را نمی‌توان با حجم تولید روزانه یا میزان صادرات در یک مقطع زمانی سنجید، جایگاه ایران در جغرافیای انرژی جهان حاصل ترکیب ذخایر عظیم هیدروکربوری، سابقه طولانی تولید، ظرفیت توسعه میادین، دسترسی به آب‌های خلیج فارس و مجاورت با تنگه هرمز است؛ آبراهی که پیش از اختلالات سال 2026، یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان بود.

وی افزود: بر اساس داده‌های اوپک، ایران در پایان سال 2024 حدود 208.6 میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده نفت خام در اختیار داشته است. تولید نفت خام ایران نیز در سال 2024 حدود 3.26 میلیون بشکه در روز بوده است که بر جایگاه ویژه ایران ازنظر برخورداری از منابع نفتی، صحه می‌گذارد. همچنین بخوانید: توقف تجارت ایران و امارات؛ آغازی برای بازطراحی تجارت خارجی

این کارشناس اقتصادی تصریح کرد: برای ارزیابی قدرت نفتی جمهوری اسلامی باید بین ذخایر اثبات‌شده نفت، ظرفیت تولید، صادرات بالفعل و ظرفیت اثرگذاری بر بازار تفاوت قائل شد. ذخایر بزرگ به خودی خود قدرت بازار ایجاد نمی‌کند و ظرفیت تولید، امکان انتقال و توان دسترسی به بازار نیز اهمیت شایانی دارد. اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) برآورد کرده است که ظرفیت تولید نفت خام ایران در صورت رفع محدودیت‌های تحریمی می‌تواند به حدود 3.8 میلیون بشکه در روز بازگردد.

وی ادامه داد: داده‌های EIA همچنین تصریح می‌کند که صادرات نفت خام و میعانات ایران که در سال 2020 حدود 400 هزار بشکه در روز بود، در سال 2023 به نزدیک 1.4 میلیون بشکه در روز رسید و در هشت ماه نخست سال 2024 حدود 1.5 میلیون بشکه در روز برآورد شد. چین در سال 2023 مقصد حدود 90 درصد صادرات نفت خام و میعانات ایران بود. آمار مذکور از یک طرف ظرفیت ایران برای حفظ صادرات در شرایط تحریم را نشان می‌دهد و از طرف دیگر اهمیت تنوع بازارهای صادراتی را برای افزایش قدرت مانور نفتی کشور آشکار می‌کند. همچنین بخوانید: بازار افغانستان در انتظار سرمایه ایرانی؛ رقبا جلو افتادند

نوبهار با اشاره به جایگاه تنگه هرمز گفت: ایران به‌تنهایی تعیین‌کننده قیمت جهانی نفت نیست، اما ظرفیت تولید، ذخایر عظیم و موقعیت جغرافیایی کشور می‌تواند بر توازن عرضه و انتظارات بازار اثر بگذارد، تنگه راهبردی هرمز این اهمیت را افزایش می‌دهد چراکه مسیر انتقال نفت تولیدکنندگان بزرگ خلیج فارس به بازارهای جهانی است.

وی اضافه کرد: بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده در سال 2023 حدود 20.9 میلیون بشکه در روز نفت خام، میعانات و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز عبور کرده است. از این میزان حدود 14.9 میلیون بشکه در روز مربوط به نفت خام و میعانات بوده که معادل بخش بزرگی از تجارت دریایی نفت جهان است و اهمیت اقتصادی هرمز را فراتر از یک آبراه منطقه‌ای قرار می‌دهد.

وی تصریح کرد: موقعیت هرمز باعث شده هرگونه اختلال در تنگه، محاسبات پالایشگاه‌ها، شرکت‌های کشتیرانی، بیمه‌گران، معامله‌گران انرژی و دولت‌های واردکننده نفت را تحت تأثیر قرار دهد.

این کارشناس اقتصاد انرژی ادامه داد: قدرت نفتی کشور در مرزهای چاه نفت متوقف نمی‌شود. نفت ایران بخشی از شبکه تولید، ذخیره‌سازی، پایانه‌های صادراتی، خطوط انتقال، ناوگان حمل، پالایشگاه‌های مقصد و نظام مالی است، هرچه این شبکه انعطاف‌پذیرتر باشد، توان ایران برای استفاده اقتصادی از ذخایر خود نیز بیشتر خواهد شد، به همین دلیل توسعه پایانه‌های صادراتی خارج از محدوده هرمز، افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی، تنوع مشتریان و تقویت زیرساخت‌های انتقال انرژی، اهمیت راهبردی دارد. همچنین بخوانید: بازار افغانستان در انتظار سرمایه ایرانی؛ رقبا جلو افتادند

وی با اشاره به پروژه جاسک گفت: کشور برای کاهش آسیب‌پذیری صادرات نفت در برابر محدودیت‌های مسیر هرمز، زیرساخت صادراتی جاسک و خط لوله گوره ـ جاسک را توسعه داده است که ظرفیت اسمی این خط حدود یک میلیون بشکه در روز برآورد می‌شود، همچنین ظرفیت پایانه‌های بارگیری نفت ایران بیش از 8 میلیون بشکه در روز برآورد شده که بیانگر وجود ظرفیت زیرساختی قابل‌توجه در صنعت نفت کشور است.

وی درباره وابستگی صادرات ایران به چین گفت: بازار چین برای نفت ایران اهمیت بسیار بالایی دارد، اما تنوع مشتریان می‌تواند ریسک تمرکز بازار را کاهش دهد. بر اساس گزارش رویترز در 21 اوت 2026، صادرات نفت ایران به خریداران چینی در همان ماه به حدود 534 هزار بشکه در روز رسیده و کاهش ذخایر نفتی روی آب از حدود 105 میلیون بشکه به 80 میلیون بشکه را نیز گزارش کرده است.

این کارشناس اقتصادی افزود: امنیت انرژی (Energy Security) در معادلات مذکور اهمیت ویژه‌ای دارد. کشوری که منابع نفتی در اختیار دارد، اما مسیر انتقال، ظرفیت صادرات یا بازارهای متنوع ندارد، نمی‌تواند از تمام ظرفیت اقتصادی منابع خود استفاده کند، ایران از این نظر موقعیتی متفاوت دارد؛ ذخایر عظیم نفت، تولید قابل‌توجه، بازارهای آسیایی، دسترسی به خلیج فارس و توسعه مسیرهای صادراتی جایگزین، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های مرتبط را تشکیل می‌دهند.

وی تأکید کرد: توسعه میادین مشترک نیز باید بخشی از سیاست قدرت نفتی ایران باشد. افزایش برداشت از میدان‌های مشترک، توسعه زیرساخت فرآورش و جمع‌آوری گازهای همراه، هم به افزایش تولید کمک می‌کند و هم از اتلاف منابع جلوگیری خواهد کرد. صیانت از سهم ایران در میادین مشترک حائز اهمیت است چراکه هر مقدار تولید ازدست‌رفته در این میادین می‌تواند به کاهش سهم اقتصادی کشور از یک منبع مشترک منجر شود.

این کارشناس اقتصاد انرژی گفت: نفت ایران از همان زاویه هم یک ابزار ژئوپولیتیک است، اما قدرت آن به حجم ذخایر محدود نمی‌شود. ترکیب 208.6 میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده، تولید حدود 3.26 میلیون بشکه نفت خام در روز در سال 2024، ظرفیت بالقوه 3.8 میلیون بشکه در روز، صادرات حدود 1.5 میلیون بشکه در روز در هشت ماه نخست 2024 و موقعیت جغرافیایی در مجاورت هرمز، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های قدرت‌آفرین را در اختیار جمهوری اسلامی ایران قرار داده است.

وی اضافه کرد: سیاست نفتی کشور باید بر تبدیل ذخیره نفت به قدرت پایدار نفتی متمرکز باشد بدان معنا که هر بشکه نفت تولیدشده بخشی از سیاست افزایش ظرفیت تولید، تنوع بازار، تقویت زیرساخت صادرات، توسعه پالایش و ایجاد درآمد ارزی پایدار باشد. توجه دولت و وزارت نفت در سال 1405 به استمرار تولید، بازسازی تأسیسات، توسعه ظرفیت تولید و پیگیری میادین مشترک در این مسیر قابل تقدیر است. آنچه در صنعت نفت ایران اهمیت دارد، صیانت از یکی از مهم‌ترین پایه‌های قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیک کشور است.

وی خاطرنشان کرد: هرگاه نفت ایران از منبع درآمد به شبکه قدرتمند تولید، سرمایه‌گذاری، صادرات، پالایش، ذخیره‌سازی و دیپلماسی انرژی تبدیل شود، جایگاه کشور در معادلات جهانی نیز مستحکم‌تر خواهد شد، هرمز در این معادله گرهی است که نفت ایران، امنیت انرژی آسیا و اقتصاد جهانی را به یکدیگر متصل می‌کند، همین پیوند است که به نفت ایران ارزش ژئوپولیتیکی می‌دهد و صیانت از ظرفیت نفتی کشور را به یک اولویت اقتصادی و ملی تبدیل می‌کند.