نشت «شبانه» نفت از هرمز؛ جنگ فرسایشی اقتصادی» تا کجا می‌تواند ادامه پیدا کند؟

به گزارش خبرگزاری رویترز، ترامپ شامگاه چهارشنبه در پیامی در شبکه‌های اجتماعی وعده «جنگ اقتصادی و انزوایی در مقیاسی بی‌سابقه» را داد، اما جزئیات چندانی ارائه نکرد. ترامپ نوشت: «هر کشوری که اجازه دهد مؤسسات مالی، شرکت‌ها، فرودگاه‌ها یا نهادهای دولتی آن هر نوع راه نجاتی برای ایران فراهم کنند، خود با پیامدهای اقتصادی بسیار سنگینی مواجه خواهد شد.»

خبر مرتبط کانون اصلی جنگ؛ تنگه هرمز دوباره به نقطه جوش می‌رسد؟

اکوایران: کشورهای خلیج فارس تصور می‌کنند ایران در نهایت در برابر افزایش فشار اقتصادی، پاسخ نظامی خواهد داد و در هر صورت درگیری دوباره به نقطه جوش خواهد رسید.

ترامپ مشخص نکرد که آمریکا دقیقاً چه اقداماتی علیه چنین کشورهایی انجام خواهد داد و نام هیچ کشوری را نیز ذکر نکرد. تهدیدها و اعلامیه‌های ترامپ در شبکه‌های اجتماعی همیشه به اقدامات مشخص تبدیل نمی‌شوند یا الزاماً مطابق همان چیزی که او اعلام کرده است، اجرا نمی‌شوند؛ بااین‌حال، چنین اقدامی ظاهراً می‌تواند حتی متحدان آمریکا را که در تلاش برای میانجیگری و پیشبرد مذاکرات صلح بوده‌اند، نیز دربرگیرد.

چین بر اساس داده‌های سال ۲۰۲۵ شرکت تحلیلی کپلر، بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران را خریداری می‌کند؛ بااین‌حال، تشدید جنگ اقتصادی آمریکا علیه چین می‌تواند خطر تلافی‌جویی پکن را افزایش دهد؛ چین یکی از صادرکنندگان عمده به آمریکا و همچنین تأمین‌کننده مواد معدنی حیاتی، از جمله عناصر نادر خاکی، برای این کشور است.

ترامپ روز سه‌شنبه گفت هیچ مذاکره‌ای با ایران در جریان نیست؛ اما یک روز پیش از آن، جرد کوشنر، داماد ترامپ و فرستاده ویژه او، موضعی خوش‌بینانه‌تر اتخاذ کرده و گفته بود مذاکرات با ایران همچنان ادامه دارد و «احتمالاً از همیشه جدی‌تر و گسترده‌تر» است. انتقال «شبانه» نفت از تنگه هرمز؟

باراک راوید، تحلیل‌گر شبکه خبری آکسیوس، در گزارشی به نقل از دو مقام آمریکایی می‌نویسد که ارتش ایالات متحده بی‌سروصدا یک کریدور کشتیرانی برای ورود و خروج از تنگه هرمز ایجاد کرده است تا روزانه میلیون‌ها بشکه نفت را از این مسیر منتقل کند؛ اقدامی که در شرایطی که جنگ گسترده‌تر همچنان در بن‌بست قرار دارد، به ادعای راوید، یک موفقیت قابل‌توجه برای آمریکا محسوب می‌شود.

یک نفتکش در تنگه هرمز، در جریان درگیری آمریکا و اسرائیل با ایران، در مسقط، عمان، در تاریخ ۱۰ مارس ۲۰۲۶ لنگر انداخته است/عکس از خبرگزاری رویترز

این عملیات طی چند هفته گذشته در جریان بوده و هر شب ۱۵ تا ۲۰ نفتکش از طریق یک مسیر جنوبی در امتداد سواحل عمان وارد تنگه هرمز یا از آن خارج شده‌اند. به گفته مقامات، روزانه حدود ۱۰ میلیون بشکه نفت، یعنی تقریباً نیمی از حجم انتقال نفت پیش از جنگ، از تنگه خارج و وارد بازار جهانی انرژی می‌شود.

این عملیات تحت رهبری آمریکا یکی از دردناک‌ترین پیامدهای جنگ را کاهش داده است: اختلال در عرضه نفت که موجب جهش قیمت نفت خام شد. اگرچه میزان نفتی که اکنون از تنگه هرمز خارج می‌شود همچنان کمتر از سطح پیش از جنگ است، مقامات آمریکایی می‌گویند این میزان تفاوت محسوسی در عرضه جهانی نفت ایجاد کرده است. این عملیات چگونه انجام می‌شود؟

این تلاش صرفاً به اسکورت نفتکش‌های حامل نفت برای خروج از تنگه محدود نمی‌شود. ارتش آمریکا به نفتکش‌های خالی نیز کمک می‌کند تا از دریای عرب و از طریق تنگه هرمز وارد خلیج فارس شوند، در آنجا نفت کشورهای منطقه را بارگیری کنند و سپس از تنگه خارج شوند.

جزئیات کامل این عملیات پیش از این گزارش نشده بود.

نمای هوایی از شناورها در تنگه هرمز، در نمای از مسندم، عمان، ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶/عکس از خبرگزاری رویترز

یکی از مقامات آمریکایی که مستقیماً از این موضوع اطلاع دارد، ادعا کرد: «ما دو ماه است که مسیر جنوبی تنگه هرمز را تحت کنترل داریم. تهران می‌تواند دردسر ایجاد کند، اما آنها کنترل تنگه را در اختیار ندارند. ما داریم.»

نیروی عملیاتی مسئول نظارت بر عملیات هرمز از مقر ارتش آمریکا در فورت براگ، در ایالت کارولینای شمالی، هدایت می‌شود. این نیروی عملیاتی با شرکای خود در کشورهای عربی خلیج فارس هماهنگی می‌کند.

این نیرو هر روز فهرستی از کشتی‌هایی را که از خلیج فارس از طریق تنگه هرمز به سمت دریای عرب خارج می‌شوند تهیه می‌کند. همچنین فهرستی از نفتکش‌های خالی اجاره‌شده تهیه می‌شود که از دریای عرب، از طریق تنگه هرمز، وارد بنادر کشورهای خلیج فارس می‌شوند تا نفت بیشتری بارگیری کنند.

هر شب، کشتی‌ها برنامه‌ریزی می‌شوند تا در یک بازه زمانی مشخص، به صورت یک صف بزرگ در مسیر خروجی حرکت کنند و در یک بازه زمانی جداگانه نیز یک صف بزرگ از کشتی‌ها در مسیر ورودی حرکت کند. سپس کشتی‌ها بر اساس دستورالعمل‌های ارتش آمریکا از مسیر جنوبی تنگه عبور می‌کنند. جنگنده‌های نیروی هوایی آمریکا نیز از آنها در برابر موشک‌های کروز و پهپادهای پرتابی محافظت می‌کنند. جزئیات نظامی و فنی بیشتر

به گفته مقامات، این عملیات پس از یک کارزار نظامی دو هفته‌ای اخیر از سوی سنتکام امکان‌پذیر شد؛ کارزاری که بنا بر ادعای سنتکام توانایی‌های ایران در زمینه رادار و نظارت دریایی را به‌شدت کاهش داده است. به گفته مقامات آمریکایی، ایران اکنون دید محدودی نسبت به رفت‌وآمد کشتی‌ها در مسیر جنوبی تنگه دارد. توانایی نظارتی ایران به چند راداری که توانسته دوباره فعال کند و همچنین «دیده‌بان‌هایی» در قایق‌های تندروی کوچک سپاه محدود شده است.

کشتی‌ها در تنگه هرمز، در سواحل بندرعباس در تاریخ ۱۰ آگوست ۲۰۲۶ لنگر انداخته‌اند/عکس از علی سعیدی از طریق گتی ایمجز

مقامات آمریکایی می‌گویند از آنجا که ایرانی‌ها عمدتاً دید نظارتی خود را از دست داده‌اند، پهپادها و موشک‌های کروز خود را به‌صورت تقریبی و به سمت مناطقی که احتمال می‌دهند کشتی‌ها در حال عبور باشند شلیک می‌کنند. برخی کشتی‌ها در حملات ایران هدف قرار گرفته‌اند، اما ارتش آمریکا بسیاری از این حملات را متوقف کرده است. برای نمونه، یکی از مقامات آمریکایی گفت نیروهای آمریکایی در اوایل همین هفته هشت پهپاد ایرانی و دو موشک کروز را سرنگون کردند.

مقامات آمریکایی می‌گویند طی دو هفته گذشته، هر شب ۱۵ تا ۲۰ نفتکش از مسیر جنوبی تنگه هرمز وارد یا خارج شده‌اند و به این ترتیب صادرات نفت همچنان ادامه داشته است. به گفته مقامات آمریکایی، میانگین صادرات روزانه نفت در حال افزایش است و اکنون به حدود ۱۰ میلیون بشکه در روز نزدیک شده است.

آنها می‌گویند در برخی شب‌ها طی هفته‌های گذشته، میزان نفت خارج‌شده از خلیج فارس به ۱۵ تا ۲۰ میلیون بشکه نیز رسیده است. یکی از مقامات گفت در یکی از شب‌های همین هفته، قرار بود بیش از ۲۰ کشتی از مسیر جنوبی وارد یا خارج شوند و در مجموع حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت امکان انتقال از خلیج فارس را داشته باشد.

دونالد ترامپ روز چهارشنبه به آکسیوس گفت: «حجم بسیار زیادی نفت از تنگه هرمز خارج می‌شود.» او گفت که در حال حاضر آمریکا با ایران مذاکره نمی‌کند و مذاکره را «اتلاف وقت» توصیف کرد. «جنگ فرسایشی اقتصادی» تا کجا می‌تواند ادامه پیدا کند؟

شبکه خبری سی‌ان‌ان در گزارشی پیرامون رویکرد تازه اعلامی ترامپ در قبال ایران می‌نویسد که این رویکرد تازه تا حدی راهی برای حفظ وجهه پس از آن است که نتوانست تهران را با بمباران به تسلیم وادارد یا با مشوق‌هایی که در قالب یک یادداشت تفاهم پیشنهاد کرد، ایران را به مذاکرات هسته‌ای بکشاند. این تازه‌ترین چرخش گیج‌کننده در جنگی است که تغییرات تاکتیکی و تغییر مسیرهای آن آن‌قدر زیاد بوده که شمارش آنها دشوار است.

افراد در بازار بزرگ تهران، ایران، در تاریخ ۱۷ آگوست ۲۰۲۶ قدم می‌زنند/عکس از مجید عسگری‌پور از طریق خبرگزاری وانا

ترامپ تمام تماس‌ها با ایران را متوقف کرده است و به گزارش سی‌ان‌ان، دولت او به متحدان سیاسی خود گفته است که رئیس‌جمهور در حال تثبیت رویکردی مبتنی بر «جنگ فرسایشی اقتصادی» است؛ رویکردی که به باور او اقتصاد ایران را نابود خواهد کرد و تهران را به تسلیم وادار خواهد ساخت.

ترامپ روز چهارشنبه درباره جنگی که پس از چند روز آن را پیروز‌شده اعلام کرده بود، اما اکنون وارد ششمین ماه خود شده است، گفت: «در حال حاضر، فکر می‌کنم وضعیت بسیار خوب است.»

او در پیام دیگری در شبکه‌های اجتماعی وعده داد با هر کشوری که به مؤسسات مالی، شرکت‌ها، فرودگاه‌ها یا نهادهای دولتی خود اجازه دهد هر نوع «راه نجاتی» در اختیار ایران قرار دهند، برخورد کند. ترامپ نوشت: «قاچاق نفت، خطوط مبادله ارزی، انتقال پول نقد، صرافی‌ها، ثبت کشتی‌ها، شرکت‌های پوششی؛ همه اینها باید همین حالا متوقف شوند.»

بسیاری از تحلیلگران تردید دارند که حکومت انقلابی تهران در کشمکش موجودیتی خود با آمریکا عقب‌نشینی کند. جمهوری اسلامی در نهایت دهه‌ها یکی از شدیدترین رژیم‌های تحریمی جهان را تحمل کرده است.

دانیل سیتْرینوویچ که در بخش اطلاعات نظامی اسرائیل خدمت کرده و از جمله ریاست بخش ایران در واحد پژوهش و تحلیل را بر عهده داشته است، در این رابطه گفت: «کسانی که تصور می‌کنند ایران زیر فشار فرو خواهد پاشید، به نظرم اشتباه می‌کنند؛ صرف‌نظر از وضعیت اقتصادی.»

سیتْرینوویچ روز سه‌شنبه به سرویس بین‌الملل سی‌ان‌ان گفت هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که ایران راهبرد خود برای تحت فشار قرار دادن ترامپ از طریق بازارهای بین‌المللی را کاهش داده باشد. او افزود که فشار اقتصادی می‌تواند هزینه‌های سنگینی به ایران تحمیل کند، اما «در نهایت، من نمی‌بینم که محاسبات ایران در نتیجه این فشار تغییر کند.» مسابقه تاب‌آوری تا کجا ادامه پیدا می‌کند؟

تحمیل یک محاصره کامل اقتصادی علیه ایران برای ترامپ بدون تصمیمات بسیار دشوار امکان‌پذیر نخواهد بود.

برای مثال، یکی از اقدامات مؤثر می‌تواند اعمال تحریم علیه بانک‌های چینی باشد که در معاملات مربوط به فروش غیرقانونی نفت ایران مشارکت دارند؛ اما ترامپ قرار است در ماه سپتامبر از شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، برای یک سفر رسمی دولتی استقبال کند؛ سفری که یکی از رویدادهای مهم سال او خواهد بود. اگر ترامپ پیش از آن فضا را متشنج کند، بسیار غافلگیرکننده خواهد بود.

ایرانی‌ها در تاریخ ۱۳ آگوست 2026 از کنار مغازه‌ها در بازار بزرگ تهران عبور می‌کنند/عکس از خبرگزاری فرانسه

حتی اگر ترامپ حاضر باشد منتظر بماند تا جنگ اقتصادی‌اش ایران را به زانو درآورد، یک متغیر سوم نیز وجود دارد: تهران می‌تواند واکنش نشان دهد. ایران می‌داند که ترامپ تنها کمی بیش از دو ماه مانده به انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا آسیب‌پذیر است؛ و به نظر می‌رسد مصمم است ترامپ را همان‌قدر تحقیر کند که رئیس‌جمهور جیمی کارتر در جریان بحران گروگان‌گیری پیش از انتخابات ۱۹۸۰ تحقیر شد.

بنابراین ایران انگیزه سیاسی قدرتمندی برای ناکام گذاشتن تلاش ترامپ جهت آرام کردن جنگ در جریان کارزار انتخاباتی پاییز دارد. ایران همچنین انگیزه‌ای ژئوپلیتیکی برای تشدید تنش دارد تا یکی از مهم‌ترین دستاوردهای جنگی خود را حفظ کند: توانایی کند کردن عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز.

حملات تازه پهپادی یا موشکی به کشتی‌ها می‌تواند هزینه‌های اقتصادی را برای رأی‌دهندگان آمریکایی افزایش دهد و به آنها یادآوری کند که تا چه اندازه از جنگ بیزارند. اگر رئیس‌جمهور در پاسخ به این حملات واکنش نشان دهد، بحران را تشدید خواهد کرد. اگر هم خویشتن‌داری کند، ضعیف به نظر خواهد رسید.

چه جنگ نظامی و چه جنگ اقتصادی، فرصت‌هایی برای دموکرات‌ها ایجاد خواهد کرد.

جیمز واکین‌شاو، نماینده دموکرات، روز سه‌شنبه به کانال خبری سی‌ان‌ان گفت: «من علاقه‌ای به جنگ فرسایشی اقتصادی با ایران ندارم؛ جنگی که در آن مردم آمریکا هستند که هزینه را از طرف خودشان، در جایگاه سوخت و فروشگاه مواد غذایی، پرداخت می‌کنند.»

با وجود تازه‌ترین انفجار خشم ترامپ در شبکه‌های اجتماعی، هنوز هیچ چشم‌انداز روشنی برای پایان جنگ وجود ندارد؛ و رئیس‌جمهور همچنان با همان پرسشی دست‌وپنجه نرم می‌کند که او را گرفتار کرده است: «آیا تحمل مردم آمریکا در برابر پیامدهای جنگ، زودتر از تحمل حکومت ایران به پایان خواهد رسید؟»