سوم شهریور ۱۳۲۰ فقط روز ورود ارتشهای شوروی و بریتانیا به ایران نبود؛ روزی بود که قدرت صنعتی دو سوی جنگ جهانی دوم هم خودش را به رخ کشید.
تانکها، خودروهای زرهی و کامیونهایی که از شمال و جنوب وارد ایران شدند، فقط ابزار جنگ نبودند؛ پشت هرکدام از آنها کارخانه، مهندسی، فناوری، زنجیره تأمین و توان تولید انبوه قرار داشت؛ چیزهایی که ایران آن روز هنوز از آنها بیبهره بود.
به گزارش پایگاه خبری اسب بخار، صبح سوم شهریور ۱۳۲۰، نیروهای شوروی از شمال و نیروهای بریتانیا از جنوب وارد ایران شدند. امنیت منابع نفتی و ایجاد مسیر انتقال تجهیزات به شوروی، از مهمترین دلایل این عملیات بود. ارتش ایران که هنوز در حال نوسازی بود، در برابر دو قدرت نظامی بزرگ آن روز جهان فرصت چندانی برای مقاومت نداشت.
اما اگر این اتفاق را از زاویه خودرو نگاه کنیم، یک تصویر مهمتر شکل میگیرد؛ تصویری که شاید برای صنعت خودروی امروز ایران هم حرف داشته باشد. ایران در برابر ارتشهایی قرار گرفته بود که پشت سرشان فقط سرباز و سلاح نبود؛ صنعت بود.
تانکهایی که از شمال آمدندتانک T-۲۶
یکی از خودروهای زرهی مهم ارتش شوروی در عملیات ایران، تانک سبک T-26 بود. در عملیات سال ۱۹۴۱، تعداد قابل توجهی از این تانکها در اختیار نیروهای شوروی قرار داشتند. T-26 در آن زمان دیگر یک تانک کاملاً مدرن محسوب نمیشد، اما نکته مهم چیز دیگری بود. پشت تولید چنین وسیلهای فقط یک موتور و چند تن فولاد قرار نداشت. پشت آن، طراحی، مهندسی، کارخانه، قطعهسازی، نیروی متخصص، تعمیر و نگهداری و توان تولید انبوه قرار داشت.
ارتش ایران نیز تانک و خودروی زرهی در اختیار داشت؛ از تانکهای چکسلواکی TNH و تانکهای AH-IV گرفته تا خودروهای زرهی خارجی، اما مقیاس و توان صنعتی دو طرف قابل مقایسه نبود. در واقع، ایران فقط با ارتش شوروی و بریتانیا روبهرو نبود؛ با قدرت صنعتی پشت سر آنها هم مواجه بود.
جنگ با کامیونها جلو رفتتاریخچه صنعت خودروی ایران
اما شاید مهمتر از تانکها، کامیونهایی بودند که در جادههای ایران حرکت کردند.
پس از اشغال، ایران به یکی از مسیرهای مهم انتقال تجهیزات متفقین به شوروی تبدیل شد؛ مسیری که بعدها به کریدور پارس معروف شد. بندرها، راهآهن و جادههای ایران به شبکهای برای انتقال تجهیزات جنگی تبدیل شدند. در این میان، کامیونها نقشی حیاتی داشتند.
یکی از مشهورترین آنها استودبیکر (Studebaker US6) آمریکایی بود؛ کامیونی که برای حمل تجهیزات، کشیدن توپخانه و جابهجایی بارهای سنگین استفاده میشد و بخش قابل توجهی از آن از مسیر ایران به شوروی رسید. در حقیقت، بخشی از قدرت نظامی شوروی در جبهه شرق، از مسیر ایران عبور میکرد.
در این شرایط، جادههای ایران، میزبان محصول صنعت آمریکا نیز بودند، چراکه آمریکاییها برای کمک به شوروی در ایران کارخانههای مونتاژ خودرو ایجاد کردند. از سال ۱۹۴۲ عملیات مونتاژ خودرو آغاز شد و کارخانهای در خرمشهر نیز در ژانویه ۱۹۴۳ به بهرهبرداری رسید.
در این کارخانهها، کامیونهایی مانند استودبیکر (Studebaker) و دوج (Dodge) مونتاژ میشدند و در مجموع نزدیک به ۲۰۰ هزار کامیون و خودروی نظامی برای ارسال به شوروی آماده شد.
اینجا یک تناقض تاریخی مهم وجود دارد؛ یعنی در زمانی که آمریکا در ایران خودرو مونتاژ میکرد، ایران هنوز صنعت خودروسازی نداشت.
البته نباید این کارخانهها را با صنعت خودروسازی ایران یکی دانست. فناوری، طراحی و بخش اصلی زنجیره صنعتی در اختیار ایران نبود. ایران در اینجا بیشتر بخشی از یک شبکه بزرگ لجستیکی و مونتاژی جنگ بود، اما همین اتفاق یک واقعیت مهم را نشان میدهد؛ مونتاژ خودرو لزوماً به معنای خودروساز شدن نیست.
طنز تلخ ماجرا اینجاست؛ همان زمانی که کامیونهای خارجی در جادههای ایران برای انتقال تجهیزات متفقین حرکت میکردند، ایران با کمبود کامیون و لاستیک مواجه بود.
در سال ۱۹۴۲، دولت ایران به آمریکا اعلام کرد که سالها بخش مهمی از کامیون و لاستیک مورد نیاز خود را از این کشور تأمین کرده، اما جنگ باعث توقف یا کاهش شدید صادرات شده است. از سوی دیگر، بخشی از کامیونهای موجود نیز در اختیار فعالیتهای متفقین قرار گرفته بود.
یعنی ایران همزمان دو تصویر متفاوت داشت. کامیونهای خارجی برای عبور تجهیزات جنگی در جادههای ایران حرکت میکردند، اما خود ایران برای تأمین نیازهای حملونقلیاش به همان صنعت خارجی وابسته بود.
این شاید یکی از بهترین تصاویر برای فهم وضعیت صنعتی ایران در آن دوران باشد.
تانکها رفتند اما سؤال ماند
اشغال ایران در نهایت پایان یافت و نیروهای خارجی کشور را ترک کردند، اما سوم شهریور را میتوان فراتر از یک واقعه نظامی دید. آن روز، تفاوت میان داشتن منابع و موقعیت جغرافیایی با داشتن قدرت صنعتی بهوضوح دیده شد.
ایران نفت داشت، موقعیت استراتژیک داشت و نیروی انسانی داشت، اما صنعتی که بتواند همه این ظرفیتها را به قدرت اقتصادی و فناورانه تبدیل کند، هنوز شکل نگرفته بود.
حالا ۸۵ سال گذشته است. امروز ایران میلیونها خودرو تولید میکند، زنجیره قطعهسازی دارد و خطوط تولید گستردهای در اختیار گرفته است، اما هنوز یک پرسش اساسی وجود دارد؛ آیا تولید خودرو به معنای خودروساز شدن است؟ تازه ترین اخبار و ویدیوهای خودرویی را در کانال تلگرام و اینستاگرام اسب بخار دنبال کنید. تانک T-26 شهریور ۱۳۲۰ کامیون استودبیکر
