هندسه حیرت

  ما با کلمات او زندگی کرده‌ایم، بی‌آنکه معماری حیرت‌انگیز این بنای کهن را بشناسیم. کتاب «گمشده لب دریا» اثر دکتر تقی پورنامداریان، دریچه‌ای است برای خروج از این آشناپنداری رخوت‌انگیز. پورنامداریان ما را از ساحل امن قرائت‌های سطحی و کلیشه‌ای بیرون می‌کشد و به قلب طوفانی جهانی می‌برد که حافظ در آن، میان ملکوت و خاک، در برزخی ابدی ایستاده است. مطالعه این کتاب یک ضرورت وجودی است برای آن‌که دریابیم چرا حافظ ، با وجود قرن‌ها تکرار، همچنان دریایی مانده و ما را تشنه‌لب در حیرت خویش رها کرده است. کتاب «گمشده لب دریا» با عنوان فرعی «تأملاتی در معنی و صورت شعر حافظ»، به قلم دکتر تقی پورنامداریان، یکی از سترگ‌ترین، بنیادین‌ترین و در عین حال چالش‌برانگیزترین پژوهش‌های ادبی معاصر در حوزه‌ حافظ‌ پژوهی است.

این اثر در شرایطی وارد فضای آکادمیک و نقد ادبی ایران شد که سنت بررسی شعر حافظ میان دو جریان غالب و فرساینده دست‌ و پا می‌زد؛ از یک‌سو شارحان سنتی قرار داشتند که با رویکردی جزءنگر، تقلیل‌گرایانه و واژه‌نامه‌ای، غزل را به کالبدی مُثله‌شده از ابیات پراکنده تبدیل می‌کردند و با تمرکز صرف بر معنی لغات، شواهد نحوی، صنایع بدیعی و ضبط نسخ، پیکره‌ اندام‌وار شعر را نادیده می‌انگاشتند. از سوی دیگر، خوانش‌های تک‌ساحتی و ایدئولوژیک حاکم بود؛ جریان‌هایی که حافظ را یا عارفی منزوی و شارح مکتب ابن‌عربی می‌دیدند که در تمام ابیاتش در پی تبیین وحدت وجود است یا شاعری کاملاً دنیاگرا، لاقید، خیام‌وار و صرفاً معترض به اوضاع سیاسی عصر آل مظفر. پورنامداریان با درکی عمیق از نارسایی‌های این دو قطب سنتی، پروژه‌ای جامع، منسجم و مبتنی بر ابزارهای نقد ادبی مدرن به‌ویژه ساختارگرایی، فرمالیسم و هرمنوتیک ادبی را سامان داد تا نشان دهد که غزل حافظ، یک ساختار پیچیده‌ زبانی و فکری با سازوکارهای درونی منحصر‌به‌فرد است.

 تمثیل تشنگی بی‌پایان …