بهای نشستن در ترافیک: چرا باید برای ورود به خیابان‌های شلوغ پول بدهیم؟

علیرضا محمودی فرد – پسادکترای حرفه‌ای آینده‌پژوهی، پژوهشگر و مدرس دانشگاه‌ها تصور کنید وارد رستورانی می‌شوید که بوفه‌ی غذا، رایگان و بی‌محدودیت است. نتیجه چه خواهد شد؟ بشقاب‌ها سرریز می‌شوند، غذاها هدر می‌روند و کسی که واقعاً گرسنه است، پشت صفی طولانی معطل می‌ماند.

این دقیقاً داستان خیابان‌های شلوغ شهرهای ماست: کالایی ارزشمند و محدود به نام «فضای معابر» که رایگان عرضه می‌شود و در نتیجه، بیش‌ازحد مصرف می‌گردد.

اقتصاددانان برای این معمای تلخ، نسخه‌ای بحث‌برانگیز اما مؤثر دارند: «قیمت‌گذاری احتقان». همان کاری که رستوران با قیمت‌گذاری غذا می‌کند، ما نیز باید با قیمت‌گذاری معابر انجام دهیم. اما آیا شهرهای ایران برای چنین انقلابی آماده‌اند؟ کالبدشکافی یک شکست بازار

ترافیک، نمونه‌ی کلاسیک «تراژدی منابع مشترک» است: منبعی همگانی (خیابان) که چون قیمتی ندارد، هرکس به اندازه‌ی نیاز خود از آن استفاده می‌کند، بی‌آنکه هزینه‌ای که به دیگران تحمیل می‌نماید را در نظر بگیرد. راننده‌ای که در ساعت اوج وارد بزرگ‌راه می‌شود، تنها به زمان و سوخت خود می‌اندیشد، نه به هزاران نفری که به‌خاطر یک ماشین اضافی، دقایقی بیش‌تر در ترافیک می‌مانند. این «هزینه‌ی خارجی» (External Cost) در محاسبه‌ی خصوصی راننده دیده نمی‌شود، اما جامعه آن را می‌پردازد: آلودگی هوا، اتلاف وقت و اعصاب‌های خردشده.

راه‌حل سنتی، یعنی «طرح‌های ترافیکی دودویی» (ورود ممنوع یا مجاز)، صرفاً یک چراغ قرمز-سبز است، نه یک سیگنال قیمتی. طرح زوج‌وفرد تهران، صرفاً تعداد سفرها را نصف نمی‌کند، بلکه رفتار را تغییر می‌دهد: خانواده‌ها ماشین دوم می‌خرند، رانندگان مسیرهای فرعی را قفل می‌کنند و آلودگی در روزهای زوج، با انبوه خودروهای فرسوده‌ی پلاک زوج، دوچندان می‌شود. راه‌حل دودویی، تیغ جراحی نیست؛ پتکی است که گاه به‌جای درمان، زخم را عمیق‌تر می‌کند. قیمت‌گذاری احتقان: چگونه کار می‌کند؟ …