مرجعیت شیعه؛ اصالت علمی، استقلال تاریخی و جایگاه انتخاب آگاهانه مردم

نوشتار جناب آقای مهراب صادق‌نیا با عنوان «آینده مرجعیت و مرجعیت آینده؛ پارادوکس اقتدار و مشارکت»، از این جهت شایسته تأمل است که می‌کوشد جایگاه مرجعیت را در نسبت با تحولات اجتماعی و انتظارات نسل جدید بازخوانی کند.

بااین‌حال، به نظر می‌رسد برخی مفاهیم مطرح‌شده در این نوشتار، به‌ویژه درباره خصلت دموکراتیک مرجعیت، مفهوم اعلمیت و جایگزینی «درست‌ترین فتوا» با «سودمندترین فتوا»، نیازمند بررسی دقیق‌تر فقهی، تاریخی و جامعه‌شناختی است.

۱. مرجعیت؛ نهادی برخاسته از صلاحیت علمی، نه انتصاب و نه انتخاب سیاسی

نخست باید به این حقیقت بنیادین توجه داشت که مرجعیت شیعه، در ساختار سنتی خود، نه منصبی است که از سوی قدرت سیاسی اعطا شود و نه جایگاهی که صرفاً با رأی اکثریت مردم پدید آید.

مرجعیت پیش از هر چیز، بر بنیان اجتهاد، فقاهت، عدالت، صلاحیت علمی و اعتماد به توانایی فقیه در استنباط احکام شرعی استوار است.

در سنت فقه امامیه، احراز اجتهاد و اعلمیت از راه‌های معتبر عقلایی و شرعی، از جمله مراجعه به اهل خبره، صورت می‌پذیرد. در این میان، مردم در انتخاب مرجع تقلید خود نقش دارند، اما این انتخاب به معنای ایجاد صلاحیت علمی برای شخص منتخب نیست.

به بیان روشن‌تر، مردم مرجعیت علمی فقیه را ایجاد نمی‌کنند، بلکه با مراجعه آگاهانه و اعتماد به تشخیص معتبر، مرجع واجد شرایط را برای تقلید برمی‌گزینند.

این تمایز، از بنیادی‌ترین ویژگی‌های نهاد مرجعیت شیعه است.

همان‌گونه که اعتبار علمی یک پزشک متخصص، دانشمند یا استاد برجسته دانشگاه با رأی عمومی پدید نمی‌آید، جایگاه اجتهادی و اعلمیت فقیه نیز تابع محبوبیت اجتماعی یا شمار پیروان او نیست.

البته مراجعه مردم و پذیرش اجتماعی، در تحقق مرجعیت بالفعل و گسترش حوزه نفوذ آن نقشی انکارناپذیر دارد؛ اما نباید میان «صلاحیت علمی» و «مقبولیت اجتماعی» خلط کرد. …