ناشر، سازنده آینده یا فروشنده کتاب؟

یادداشت مهمان،حمیدرضا سیدناصری، ناشر، نویسنده و پژوهشگر: ناشر را نمی‌توان تنها با شمار کتاب‌هایی که منتشر می‌کند یا میزان فروشی که به دست می‌آورد، ارزیابی کرد. پرسش اساسی این است که او در نسبت میان اندیشه امروز و انسان فردا چه جایگاهی دارد؛ آیا صرفاً واسطه‌ای میان نویسنده و خواننده است یا نهادی که در شکل‌گیری افق فکری جامعه و ساختن آینده فرهنگی آن نقش دارد؟ تفاوت این دو نگاه، تفاوت میان فروش کتاب و پاسداری از اندیشه است. کتاب، پیش از آنکه کالایی برای مبادله باشد، حامل تجربه، دانش و اندیشه انسانی است؛ و ناشر، با انتخاب و انتشار آن، در تعیین اینکه چه اندیشه‌هایی فرصت حضور در جامعه پیدا کنند، مسئولیتی فراتر از محاسبات تجاری بر عهده می‌گیرد.

هر ناشر، آگاهانه یا ناآگاهانه، با انتخاب‌های خود تصویری از آینده ترسیم می‌کند. فهرست آثار یک انتشارات صرفاً مجموعه‌ای از عنوان‌ها نیست؛ نشان می‌دهد ناشر چه مسائلی را مهم می‌داند، چه نیازهایی را در جامعه تشخیص می‌دهد و چه افقی را برای رشد فکری مخاطبان خود در نظر گرفته است. او تنها به تقاضای موجود پاسخ نمی‌دهد، بلکه گاه نیازهایی را آشکار می‌کند که هنوز به مطالبه عمومی تبدیل نشده‌اند. از همین رو، ناشر آینده‌ساز کسی است که میان پسند امروز و ضرورت فردا تمایز قائل می‌شود و می‌داند برخی کتاب‌ها، پیش از آنکه در بازار شناخته شوند، باید فرصت دیده‌شدن پیدا کنند.

البته این سخن به معنای بی‌اعتنایی به اقتصاد نشر نیست. انتشار کتاب بدون درآمد پایدار، دیر یا زود با دشواری روبه‌رو می‌شود و رسالت فرهنگی بدون پشتوانه اقتصادی ممکن است در حد آرزو باقی بماند. مسئله آن است که اقتصاد باید در خدمت استمرار رسالت نشر باشد، نه اینکه رسالت نشر به سود کوتاه‌مدت فروکاسته شود. فروش، شرط مهم بقای کتاب در چرخه تولید و توزیع است، اما معیار نهایی ارزش فرهنگی آن نیست. چه‌بسا کتابی با فروش محدود، پرسشی بنیادین در ذهن جامعه ایجاد کند و اثری دیگر، با وجود فروش گسترده، پس از مدتی از حافظه عمومی کنار برود. ناشر خردمند نه بازار را نادیده می‌گیرد و نه داوری خود را یکسره به آن واگذار می‌کند؛ او میان ضرورت اقتصادی امروز و مسئولیت فرهنگی فردا تعادل برقرار می‌سازد. …