واعظ مسافر

 فرشید گندم‌کار مصحح کتاب تمام راه جنگل بود  /  برای سلطان الواعظین شیرازی (زاده ۱۲۷۶ شمسی - درگذشته ۱۶ مهر ۱۳۵۰) هم سفر زیارتی سال ۱۳۰۵ خورشیدی چنین سرنوشتی پیدا کرد. او از کرمانشاه راه افتاد تا به زیارت امام رضا(ع) برود، اما در میانه راه چنان درگیر دیدارها و مجالس سخنرانی شد که مسیرش شکل دیگری به خود گرفت. حاصل این سفر، علاوه بر مناظره‌هایی که بعدها در کتاب «شب‌های پیشاور» منتشر کرد، یادداشت‌هایی است که تصویری زنده‌تر از خود او و سرزمین‌هایی که از آنها گذشت به دست می‌دهد و در کتاب «تمام راه جنگل بود» منتشر شده است.

سلطان الواعظین هنگام آغاز این سفر حدود ۳۰ سال داشت. پس از رفتن به عتبات، راه هندوستان را در پیش گرفت تا از آنجا عازم مشهد شود. اما به محض ورود به هندوستان خبر ورودش در روزنامه «دُر نجف» منتشر شد. همین خبر کافی بود تا دوستان قدیمی، آشنایان و بزرگان شیعه در شهرهای مختلف از حضور او باخبر شوند. دعوت‌ها یکی پس از دیگری از راه رسیدند؛ از او می‌خواستند به شهرهایشان برود، در مجالس سخنرانی کند و به پرسش‌های دینی پاسخ دهد. به این ترتیب، مسیری که قرار بود او را به مشهد برساند، به سفری طولانی در شهرهای مختلف هندوستان و مناطق همجوار تبدیل شد. دهلی، آگرا، لاهور، پنجاب، سیالکوت، کشمیر، حیدرآباد، بهاولپور و کویته از جمله شهرهایی بودند که سلطان الواعظین به آنها رفت. در هر شهر، دیدار با شیعیان و حضور در مجالس مذهبی بخشی از برنامه سفرش می‌شد. گاهی هم ماجرا به سخنرانی ختم نمی‌شد. در سرزمینی که پیروان ادیان و مذاهب گوناگون در کنار یکدیگر زندگی می‌کردند، مجالس او می‌توانست به مناظره با عالمان دیگر مذاهب بینجامد. سفر زیارتی او، آرام‌آرام به تجربه‌ای متفاوت تبدیل می‌شد؛ تجربه‌ای که در آن، دیدار با مردم، بحث‌های مذهبی و آشنایی با شهرها به یکدیگر گره خورده بودند. …