سینمای بدون مولف؛ تولید است نه هنر

این عبارت به سپر دفاعی هر اثری بدل شده است. تهیه‌کننده می‌گوید مخاطب این را می‌خواهد؛ فروش گواه درستی انتخاب است و بازگشت سرمایه، آخرین حرف را می‌زند. اما این استدلال بر دو پیش‌فرض پنهان تکیه دارد که هر دو محل پرسش هستند. نخست آنکه سلیقه مخاطب امری طبیعی و ثابت است و کسی آن را نساخته است. دوم آنکه هنر بنگاهی اقتصادی بیش نیست و کارنامه‌اش را باید با ترازنامه سنجید. این نوشته می‌کوشد پس از بررسی محتوا و فرم، به هر دو پیش‌فرض پاسخ دهد.

 

محتوا: ابتذالِ بدنه، اعتراضِ ویترینی

سینمای بدنه و جریان غالب تکلیفش روشن است: کمدی‌هایی که خنده را از تحقیر زن، تمسخر بدن و بازگویی جُک‌ها و میم‌های دست ‌به دست‌شده می‌گیرند. در این فیلم‌ها جهان نه ساخته می‌شود و نه تحلیل؛ تنها تکرار می‌شود. مساله فقط اخلاقی نیست، ساختاری است. وقتی فیلمنامه از تجربه زیسته و ادبیات تغذیه نمی‌کند و از فضای مجازی وام می‌گیرد، سینما به آینه دومِ آن بدل می‌شود: چیزی را که پیش‌تر روی صفحه گوشی دیده‌ایم، این‌بار روی پرده‌ای بزرگ‌تر و با بلیتی گران‌تر می‌بینیم.

انتظار می‌رفت سینمای مستقل و معترض که خود را در برابر این جریان تعریف می‌کند، تعادل را برگرداند. اما بخش بزرگی از این جریان نیز در همان منطق می‌چرخد. عبور از خطوط قرمز در این آثار اغلب به یک حرکت نمایشی فروکاسته شده است؛ نمایشِ عبور، نه شناخت آنچه از آن عبور می‌کنند.

اعتراض در سطحِ ماجرا می‌ماند و به نماد، شعار و تصویری جسورانه بسنده می‌کند، بی‌آنکه به لایه‌های جامعه‌شناختی راه یابد: ساز و کار قدرت، مناسبات طبقاتی، فرسایش اعتماد، روزمرگی خشونت. فیلمِ معترضِ بی‌عمق به کالایی می‌ماند که «ممنوع‌بودن» برند آن شده است.

حاصل آنکه سینمای رئالیستی، اجتماعی و اندیشه‌ورز که روزگاری مخاطب و جایگاه خود را داشت، امروز عملا غایب است؛ نه چون مخاطبی برایش نمانده، بلکه چون کسی آن را نمی‌سازد.

 

فرم: زیبایی بی‌زبان

اگر ضعف محتوا را بتوان تا حدی به محدودیت‌ها نسبت داد، فرم چنین عذری ندارد. جدا از سطحی‌بودن مضمون، فرم نیز از میان رفته است. هر دو گونه سینمای امروز، چه بدنه و چه مستقل، به یک شیوه تصویری رسیده‌اند: نورپردازی صیقلی، رنگ‌بندی هماهنگ، قاب‌هایی شیک و ویترینی که بیشتر به تیزر شبیه‌اند تا به فیلم. تصویر زیباست، اما چیزی نمی‌گوید. …