جنگ روایت‌ها بر سر ایران؛ از لشکرکشی خشایارشا تا مناقشه امروز تهران و واشنگتن

اظهارات مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، درباره حمله خشایارشا به یونان، واکنش‌هایی را در ایران برانگیخته و بار دیگر موضوع استفاده سیاسی از تاریخ را به بحث گذاشته است. یعقوب توکلی، دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی، در گفت‌وگو با ایرنا، روایت مطرح‌شده از سوی روبیو را یک‌جانبه دانسته و معتقد است چنین اظهاراتی بیش از آنکه بر بررسی جامع اسناد تاریخی استوار باشد، از تصویرسازی‌های فرهنگی و روایت‌های رایج در غرب تأثیر می‌پذیرد.

این مناقشه، فراتر از اختلاف بر سر یک رویداد تاریخی، پرسشی مهم را مطرح می‌کند: تاریخ باستان تا چه اندازه در شکل‌دهی به برداشت‌های سیاسی امروز از ایران نقش دارد و چگونه می‌توان میان واقعیت‌های تاریخی و بهره‌برداری تبلیغاتی از گذشته تمایز گذاشت؟ روایت روبیو از خشایارشا؛ تاریخ در خدمت سیاست

توکلی با اشاره به تأثیر احتمالی فیلم «۳۰۰» بر نگاه عمومی غرب به جنگ‌های ایران و یونان، می‌گوید روایت‌های فرهنگی می‌توانند تصویری یک‌جانبه از گذشته بسازند. به اعتقاد او، در روایت لشکرکشی خشایارشا به یونان، نمی‌توان زمینه‌های پیشین درگیری، از جمله حمله یونانیان به سارد و آتش‌سوزی این شهر، را نادیده گرفت.

با این حال، بررسی تاریخی این جنگ‌ها نیازمند توجه به مجموعه‌ای از عوامل سیاسی، نظامی و منطقه‌ای است. لشکرکشی خشایارشا در سال ۴۸۰ پیش از میلاد، بخشی از جنگ‌های ایران و یونان در دوره هخامنشی بود؛ جنگ‌هایی که هر دو طرف در روایت‌های تاریخی و حافظه جمعی خود، برداشت‌های متفاوتی از آنها شکل داده‌اند.

توکلی همچنین با اشاره به رویارویی‌های ایران باستان و ایران دوره‌های بعد با قدرت‌های خارجی، از نبرد سورنا با کراسوس، شکست امپراتور روم والرین در برابر شاپور اول ساسانی و نبرد ملازگرد در دوره آلپ‌ارسلان یاد می‌کند. از نگاه او، تمرکز بر شکست‌های ایران و نادیده گرفتن پیروزی‌های تاریخی آن، تصویری ناقص از گذشته ارائه می‌دهد.

این استدلال، اهمیت یک اصل در تاریخ‌نگاری را برجسته می‌کند: هیچ رویدادی را نمی‌توان جدا از زمینه تاریخی و مجموعه عوامل مؤثر بر آن تفسیر کرد. در عین حال، بازخوانی تاریخ نیز زمانی اعتبار دارد که از گزینش گزینشی رویدادها، فارغ از اینکه به سود کدام طرف باشد، فاصله بگیرد. ایران‌هراسی و پیوند تاریخ با رقابت سیاسی امروز …