حکایت ابوریحان بیرونی و سلطان محمود غزنوی، داستانی مشهور و عبرت‌آموز در تاریخ ایران است که تقابل علم و قدرت را به تصویر می‌کشد. این حکایت از زوایای مختلف قابل بررسی و تحلیل است و درس‌های زیادی برای ما به ارمغان می‌آورد. این حکایت از کتاب "چهار مقاله" اثر نظامی عروضی سمرقندی است. این کتاب در قرن ششم هجری قمری نوشته شده و شامل چهار مقاله در موضوعات مختلف از جمله علم نجوم، فن دبیری، طب و احکام نجوم است.
حکایت ابوریحان و سلطان محمود در مقالت سوم "چهار مقاله" با عنوان "در علم نجوم و غزارت منجم در آن علم" آمده است. این حکایت به خوبی نشان می‌دهد که چگونه علم و قدرت در تقابل با یکدیگر قرار می‌گیرند و دانشمندانی مانند ابوریحان بیرونی در برابر پادشاهان قدرتمندی مانند سلطان محمود غزنوی چه چالش‌هایی را پیش رو داشته‌اند.
داستان حکایت
آورده‌اند که یمین الدوله سلطان محمود بن ناصرالدین به شهر غزنین بر بالای کوشکی در چهار دری نشسته بود به باغ هزار درخت.
روی به ابوریحان کرد و گفت:
من از این چهار در از کدام در بیرون خواهم رفت؟ حکم کن و اختیار آن بر پاره‌ای کاغد نویس و در زیر نهالى من نه.
و این هر چهار در راه گذر داشت.
ابوریحان اسطرلاب خواست و ارتفاع بگرفت و طالع درست کرد و ساعتی اندیشه نمود و بر پاره‌ای کاغد بنوشت و در زیر نهالی نهاد.
محمود گفت: حکم کردی؟
گفت: کردم.
محمود بفرمود تا کننده و تیشه و بیل آوردند بر دیواری که جانب مشرق است دری پنجمین بکندند و از آن در بیرون رفت و گفت آن کاغد پاره بیاوردند.
بوریحان بر وی نوشته بود که از این چهار در هیچ بیرون نشود بر دیوار مشرق دری کنند و از آن در بیرون شود.
محمود چون بخواند طیره گشت و گفت او را به میان سرای فرو اندازند. چنان کردند مگر با بام میانگین دامی بسته بود. بوریحان بر آن دام آمد و دام بدرید و آهسته به زمین فرود آمد. چنان که بر وی افگار نشد.
محمود گفت: او را برآرید. برآوردند.
گفت: یا بوریحان از این حال باری ندانسته بودی.
گفت: ای خداوند دانسته بودم.
گفت: دلیل کو؟
غلام را آواز داد و تقویم از غلام بستد و تحویل خویش از میان تقویم بیرون کرد. در احکام آن روز نوشته بود که مرا از جای بلند بیندازند ولیکن به سلامت به زمین آیم و تندرست برخیزم. …
دانلود از کافه بازار
