اژدهایی که شمشیر نمی‌کِشد، اما جهان را تسخیر می‌کند

علیرضا محمودی فرد – پسادکترای حرفه‌ای آینده‌پژوهی، پژوهشگر و مدرس دانشگاه‌ها اجازه دهید با یک تصویر ذهنی شروع کنیم. تیراندازی چیره‌دست را مجسم کنید که در یک لحظه، یک تیر از کمان رها می‌کند. تماشاگران ناآشنا می‌خندند: «تنها یک تیر انداخت!» اما وقتی به هدف نزدیک می‌شوند، با حیرت می‌بینند که آن یک تیر، هم‌زمان سه سیب را بر سه شاخه‌ی مختلف شکافته است.

این، جوهر سیاست خارجی چین در قرن بیست‌ویکم است؛ دیپلماسی «چندمنظوره» که در آن، هر حرکت، یک بازی شطرنج در چند صفحه‌ی مختلف است. پکن، استاد هنر «برد-بردِ نامتقارن» است؛ جایی که طرف مقابل احساس پیروزی می‌کند، اما این چین است که بی‌سروصدا، ژئوپلیتیک را به‌نفع خود بازنویسی می‌کند.

نخستین تیر این کمان سه‌شاخه، «اقتصاد به‌مثابه سلاح و سپر» است. چین با ابتکار «کمربند و جاده»، بزرگ‌ترین پروژه‌ی زیرساختی تاریخ بشر را کلید زد.

در نگاه اول، این یک طرح اقتصادی برای اتصال شرق به غرب است. اما در پس این اعداد و ارقام، یک «مهندسی معکوس ژئوپلیتیکی» در جریان است.

پکن با اعطای وام‌های کلان به کشورهای درحال‌توسعه، نه‌تنها بازار صادراتی برای کالاها و نیروی کار مازاد خود می‌یابد، بلکه این کشورها را در «تله‌ی بدهی» گرفتار می‌کند.

بندر گوادر در پاکستان، هامبانتوتا در سریلانکا، نمونه‌هایی از این «معماری نفوذ» هستند. نتیجه: چین بدون شلیک یک گلوله، به «حلقه‌ی مروارید» – زنجیره‌ای از پایگاه‌های لجستیکی که هند و اقیانوس هند را محاصره می‌کند – دست می‌یابد. این یعنی یک تیر: هم توسعه‌ی اقتصادی داخلی، هم نفوذ راهبردی نظامی و هم وابسته‌سازی سیاسی.

تیر دوم، «دیپلماسی پاندا» در مقابل «دیپلماسی تفنگ» است. واشنگتن، جهان را از منظر «ائتلاف‌های نظامی» و «دشمن‌سازی» می‌بیند. ناتو، آئوکوس و کادری از پایگاه‌های نظامی، ابزارهای سنتی قدرت آمریکا هستند؛ اما پکن، بازی را عوض کرده است.

چین به‌جای ارسال ناوگان پنجم، «بیمارستان‌های سیار»، «واکسن کرونا»، «پل‌های مدرن» و «شبکه‌های 5G» صادر می‌کند. این دیپلماسی «قدرت نرم زیرساختی»، تصویر یک «ابرقدرت مسئولیت‌پذیر» را می‌سازد.

کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین، چین را نه یک استعمارگر، که یک «شریک توسعه» می‌بینند که برخلاف غرب، برایشان شرط حقوق بشری تعیین نمی‌کند. …