آخرین بازمانده

رحیم فاضل‌پور که از چپ‌گرایان ایرانی بازمانده از اردوگاه‌های کار اجباری استالین بود، در ۹۵ سالگی به‌تازگی در مشهد درگذشت. روایت زندگی او، به قلم اتابک فتح‌الله‌زاده در کتاب «اجاق سرد همسایه» ثبت شده است. فتح‌الله‌زاده که خود از بازماندگان اردوگاه‌های کار اجباری شوروی و استالین در مرو، بلخ، ماگادان و سیبری بود، در این کتاب و دو کتاب معروف دیگرش با عنوان «خانۀ دایی یوسف» و «کسی از ماگادان خبر ندارد» بازگوکنندۀ سرنوشت تلخ مهاجران ایرانی، مهاجرت‌های اجباری و پیامدهای حاکمیت استالین در زندگی هزاران خانواده در شوروی سابق است. فتح‌الله‌زاده در «اجاق سرد همسایه» شرح می‌دهد فاضل‌پور و همراهانش چگونه از زندان کا.گ.ب عشق‌آباد سردرآورد، اما نقطۀ عطف روایت جایی است که فاضل‌پور در همان زندان و اردوگاه، پدرش را که سال‌ها مفقود شده بود، به شکل تصادفی می‌بیند.

اجاق خاکسترشدۀ شوروی

رحیم فاضل‌پور متولد ۱۳۱۰ در عشق‌آباد بود. پدرش پیش از انقلاب اکتبر، در دورۀ قاجار، مانند هزاران ایرانی دیگر برای کسب‌ و کار راهی ترکمنستان شد. آن سال‌ها در عشق‌آباد کنسول‌گری ایران وجود داشت و خانوادۀ رحیم همانند بسیاری دیگر، با هویت ایرانی در آن دیار زندگی می‌کردند. پس از انقلاب اکتبر، رفت‌وآمد ایرانی‌ها میان ایران و شوروی هم‌چنان ادامه داشت، اما کم‌کم ابرهای تیره و سنگین بر کشور شوراها سایه انداخت. بخشی از ایرانیان با دیدن اوضاع، بر سر دوراهیِ ماندن در کشور نوپای شوروی یا بازگشت به ایران قرار گرفتند، انتخابی که آسان نبود؛ چراکه بسیاری از آنان به دلیل ظلم حاکمان و نبود قانون، زادگاه خود را ترک کرده و پس از سال‌ها مشقت و تحقیر، در غربت خانه و زندگی ساخته بودند. با این‌همه، گروهی تصمیم گرفتند به ایران بازگردند، اما ناگهان مرز ایران و شوروی بسته شد و ناچار شدند در شوروی بمانند. این اتفاق نه‌فقط برای ایرانی‌ها، بلکه برای اتباع بسیاری از کشورهای دیگر نیز رخ داد. …