مناره ساربان یا برج پیزای اصفهان! بنایی که کج‌اش کردید و حالا پُزاش را می‌دهید

عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ مناره ساربان یکی از بلندترین مناره‌های تاریخی اصفهان است؛ بنایی که در شمال محله جوباره، محله تاریخی یهودی‌نشین اصفهان و در نزدیکی مناره چهل‌دختران قرار دارد. این مناره در حدود سال ۵۵۰ هجری قمری ساخته شده و قدمتی بیش از ۹۰۰ سال دارد.

اگر امروز مناره ساربان را تنها و دور از هر بنای دیگری می‌بینید، احتمالاً زمانی مسجدی هم در کنار آن وجود داشته که اکنون اثری از آن باقی نمانده است. ارتفاع این مناره، بر اساس اطلاعاتی که در اغلب منابع ذکر شده، حدود ۵۴ متر است. درون این استوانه بلند هم حدود ۱۳۵ پله وجود دارد که امکان صعود به بالای مناره را فراهم می‌کند.

مناره ساربان ساختاری استوانه‌ای و باریک‌شونده دارد؛ یعنی قطر آن در سطح زمین بیشتر از قطرش در قسمت بالایی است. این بنا از آجر ساخته شده و تزیینات برجسته آجری، نقوش هندسی، کاشی‌های فیروزه‌ای و سه کتیبه به خط کوفی با مضامین مذهبی دارد.

اما چرا نام این مناره را ساربان گذاشته‌اند؟

زمانی که این مناره ساخته شد، بنایی بلندتر از آن در اصفهان وجود نداشت. حتی امروز هم کمتر بنای تاریخی در این شهر به ارتفاع آن می‌رسد. ساربان‌ها و شتربان‌ها، که راهنمای کاروان‌ها بودند، به دلیل ارتفاع زیاد و موقعیت منفرد مناره از آن به‌عنوان نشانه‌ای برای مسیریابی استفاده می‌کردند. مناره ساربان مانند فانوسی در دل دشت، راهنمای کاروان‌ها و مسافران بود؛ نشانه‌ای که می‌توانست آنها را به سمت اصفهان هدایت کند و در تعیین موقعیت و جهت‌یابی به کمکشان بیاید.

اما آنچه در سال‌های اخیر مناره ساربان را بیش از گذشته به شهرت رسانده، کجی قابل‌توجه آن است. این مناره حدود ۸ درجه به سمت جنوب شرقی انحراف دارد؛ انحرافی که به نشست نامتقارن پی و تغییرات شرایط خاک و آب‌های زیرزمینی نسبت داده می‌شود. برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی، پدیده‌ای که امروز هم اصفهان را تهدید می‌کند، از عواملی است که احتمال می‌رود در افزایش انحراف این بنا نقش داشته باشد.

به همین دلیل، در شبکه‌های اجتماعی مناره ساربان را با برج کج پیزا در ایتالیا مقایسه می‌کنند و لقب «پیزای اصفهان» را به آن داده‌اند. اما مناره ساربان از برج پیزا قدیمی‌تر است. …