آیا انسان امروز آزاد است؟ رؤیای دیرینه بشر و مسئله همیشگی اندیشه

خبرگزاری مهر، گروه دین، حوزه و اندیشه، سیده فاطمه سادات کیایی؛ «آزادی» همان مفهومی است که بسیاری از تعارض‌ها و تناقض‌های بشری در طول ادوار مختلف به آن بازمی‌گردد. چه آن زمانی که آدمی از حیث پایبندی به قوانین و مقررات زندگی اجتماعی در قیدوبند کمتری بود و چه امروز که این مفهوم در پیچیده‌ترین حالات و در جزئی‌ترین روابط و رفتارها نیز چارچوبی نوشته و نانوشته را پیش روی بشریت قرار می‌دهد. آزادی همواره یکی از موضوعات مهم علوم اجتماعی و انسانی بوده است؛ از فلسفه گرفته تا دین، همواره انسان‌ها نگاه متفاوتی به مقوله آزادی داشته‌اند. برداشت‌ها و تعاریف متفاوت، اولین قدمی بود که اندیشه و نگرش افراد را متمایز می‌کرد. عده‌ای آن را رهایی از محدودیت‌ها و قیود و عده‌ای آن را با نگاهی معنوی به انتخاب آگاهانه و رهایی انسان از اسارت درون و بیرون مرتبط می‌کردند.

آزادی مفهومی فراتر از انتخاب‌های روزمره

شاید در دنیای امروز آزادی بیشتر از یک مفهوم فلسفی و عمیق به موضوعی تجربی و روزمره تبدیل شده است. تجربه آزادی افراد به انتخاب سبک زندگی، پوشش و تصمیم‌گیری برای زندگی‌شان محدود می‌شود، آنچه که گاه مرزهای قواعد و قوانین را نیز درمی‌نوردد و آزادی را به معنای خارج شدن از اجبار و سلطه سیاسی و اجتماعی می‌کشاند. موضوعی که در دهه‌های قبل و شاید سده‌های گذشته بیشتر متمرکز بر عقاید و آزادی بیان می‌شد.

اگر از گروهی سؤال شود که آیا دوست دارند آزاد باشند، قطعاً پاسخ آنان بله است. اما موضوع دقیقاً جایی محل مناقشه است که در مورد ابعاد و چگونگی آن سؤال شود. حتی سؤال بر سر اینکه آیا انسان آزاد است هر کاری که می‌خواهد انجام دهد یا نه.

باروخ اسپینوزا معتقد بود بسیاری از انسان‌ها تصور می‌کنند آزادند، در حالی که رفتارشان تحت تأثیر احساسات، ترس‌ها، خشم‌ها و خواسته‌هایی قرار دارد که خودشان به‌درستی از علت آن‌ها آگاه نیستند. از نظر او، هرچه انسان بیشتر جهان، خودش و علت اتفاقات را بشناسد، کمتر تحت سلطه هیجان‌ها و عوامل ناشناخته قرار می‌گیرد و آگاهانه‌تر رفتار می‌کند. برای مثال، کسی که در موقعیت دشوار فقط از روی ترس تصمیم می‌گیرد، ممکن است تصور کند انتخاب کرده است؛ اما در واقع ترس بر تصمیم او مسلط بوده است. شناخت علت ترس و درک شرایط می‌تواند قدرت انتخاب آگاهانه‌تری به او بدهد. …