قاعده احتیاط در دماء؛ جلوه‌ای از کرامت ذاتی انسان - همدلی

همدلی-سید علی اسماعیلی|انسان برترین گوهر هستی و جان، گرانبهاترین گوهر انسان است؛ و در میان آموزه‌های الهی و حقوق بشری، حق حیات انسان نیز بنیادین‌ترین حق است؛ حق حیات، اساس بهره‌مندی انسان از سایر حقوق است و دیگر حقوق انسان متوقف بر آن است؛ بسیاری از احکام اسلام و قوانین و اسناد حقوق بشر نیز برای حفظ جان و تضمین حیات انسان وضع شده است؛ و کرامت ذاتی انسان به اقتضای آیه شریفه «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ» مانع از آن است که اختلاف سیاسی، دینی، مذهبی، عقیدتی، نژادی و یا قدرت، ثروت و موقعیت اجتماعی بتواند این حق بنیادین را جز در موارد بسیار محدود و استثنایی، از انسان سلب کند.

احتیاط در دماء؛ پاسداشت حرمت جان انسان

در زمانه‌ای که ایرانیان از یک سو گرفتار انواع درد و رنج ناشی از مشکلات داخلی و از سویی در معرض تهاجم خارجی و تحریم‌های شکننده هستند و هر روز بر دامنه و عمق بی‌اعتمادی و ناامیدی آنان افزوده می‌شود؛ بیش از هر زمان دیگری می‌بایست در تعامل حکمرانی و قضایی با معارضین، مخالفین و منتقدین به اصول و قواعدی بازگشت که عقل و شرع بر آن‌ها تأکید نموده و موجب افزایش امیدآفرینی و همبستگی ملی می‌گردد؛ یکی از مهم‌ترین و استوارترین این اصول در فقه اسلامی، اصل یا قاعده «احتیاط در دماء» است؛ اصلی که بر بنای کرامت، حرمت و حفظ جان انسان استوار شده است.

اصل «احتیاط در دماء» بدین معناست که قاضی در صدور و اجرای احکامی که متعرض حیات و جان انسان‌هاست، باید نهایت دقت و احتیاط را به کار گیرد و هرگاه در تحقق شرایط سلب حیات یا اجرای چنین حکمی، شبهه و تردیدی برای او ایجاد شود، از صدور یا اجرای حکم خودداری کند؛ زیرا مطابق نظر فقها، در مواردی که موضوع مشمول اصل احتیاط است، شبهه جایگزین قطع می‌شود و نمی‌توان با وجود تردید، اقدامی را که پیامد آن سلب حیات انسان است، انجام داد. …