از مغالطه سعدآباد تا کشتی تسئوس چند گُداره؟!

پارادوکس «کشتی تسئوس» یکی از پرسش‌های قدیمی فلسفه درباره هویت است. در این پارادوکس چنین مطرح می‌شود که اگر قطعات یک کشتی را به‌تدریج تعویض کنیم، به‌طوری‌که پس از مدتی هیچ‌یک از اجزای اولیه آن باقی نمانده باشد، آیا کشتی هنوز همان کشتی اولیه است؟ حال اگر قطعات قدیمی را جمع کنیم و با استفاده از آن‌ها کشتی تازه‌ای بسازیم، کدام‌یک از این دو کشتی، تسئوس واقعی است؟ پاسخ‌دادن به این پرسش چندان ساده و راحت نیست؛ چون این‌جا مسئله فقط حفظ نام و شکل ظاهری کشتی نیست، بلکه مسئله نسبت میان هویت، تداوم و تغییر است؛ این‌که هویت یک «کل» از چه اجزایی ساخته می‌شود، به چه چیزی وابسته است و از چه نقطه‌ای تغییر آن اجزا به تغییر خودِ آن کل منجر می‌شود.

شاید در مواجهه نخست، پارادوکس «کشتی تسئوس» با ماجرای اخیر جابه‌جایی اموال و کارکنان پژوهشکده هنرهای سنتی نسبت خاصی نداشته باشد؛ اما در عین حال، چندان بی‌ارتباط هم نیست. کافی است از مدیران ارشد وزارت میراث فرهنگی بپرسیم اگر یک نهاد میراثی (پژوهشکده هنرهای سنتی) را آرام‌آرام از اجزای سازنده‌اش تهی کنیم، اما نام آن را نگه داریم، آیا هنوز با همان نهاد قبلی مواجهیم؟

مسئله تصمیم ناگهانی برای انتقال اموال پژوهشکده هنرهای سنتی از ارگ آزادی را باید از حیث همین مغالطه تحلیل و بررسی کرد. ابتدا خبرهایی درباره صدور مجوز انتقال قطعی آثار پژوهشکده هنرهای سنتی به مجموعه سعدآباد و ایجاد موزه هنرهای ملی ایران منتشر شد. حتی تصویر مکاتبات قائم‌مقام وزیر و معاون میراث فرهنگی درباره انتقال قطعی این اموال به سعدآباد نیز در رسانه‌ها منتشر شد. در توضیحات بعدی اما روایت تغییر کرد و سعدآباد صرفاً یکی از گزینه‌های اولیه معرفی شد. وزارتخانه فخیمه میراث فرهنگی اعلام کرد مقصد نهایی آثار، موزه ملی ایران است و انتقال نیز به‌صورت امانی و با هدف حفاظت از آثار انجام می‌شود. …