بازار
در متن این یادداشت که در پی درگذشت محسن راستانی نوشته شده، می‌خوانیم: محسن راستانی را «محسن اودون» هم صدا می‌کردند؛ لقبی آشنا در میان عکاسان که از علاقه او به ریچارد اودون، عکاس بزرگ آمریکایی، خبر می‌داد. اما شاید برای فهم راستانی باید از همین شباهت ظاهری عبور کرد؛ از پرده سفید، از آدم‌هایی که روبه‌روی دوربین می‌ایستند و از ترکیب‌بندی‌هایی که در نگاه نخست ساده به نظر می‌رسند.
پرده سفید در عکاسی، ظاهراً چیزی را پنهان نمی‌کند. فقط محیط را کنار می‌زند تا آدم‌ها بهتر دیده شوند. نه خانه‌ای باقی می‌ماند، نه خیابانی و نه منظره‌ای که هویت سوژه را برای ما توضیح دهد. آنچه می‌ماند، چهره است و بدن و لباس و نگاه؛ و البته آن چیزی که انسان می‌خواهد از خودش نشان دهد.
ریچارد اودون با این حذف، پرتره را به مواجهه‌ای مستقیم با فردیت انسان تبدیل کرد. در مجموعه «در غرب آمریکا»، آدم‌ها از پس‌زمینه‌های آشنای زندگی‌شان جدا شدند تا بدون تکیه بر اسطوره‌های یک سرزمین، در برابر نگاه ما قرار بگیرند. پس‌زمینه سفید در عکس‌های او، بیش از آنکه نشانه بی‌طرفی باشد، ابزاری بود برای عریان‌کردن حضور آدم‌ها؛ برای آنکه چهره، بدن، لباس و نگاهشان، بی‌واسطه‌تر پیش روی بیننده قرار گیرد.
محسن راستانی نیز پرده سفید را با خود به شهرها و روستاهای ایران برد. اما در عکس‌های او، به‌ویژه در مجموعه «خانواده ایرانی»، جهان حذف‌شده به شکلی دیگر بازمی‌گردد. گاهی در اشیایی که آدم‌ها با خود آورده‌اند، گاهی در فاصله میان اعضای خانواده و گاهی در نگاه‌هایی که هرکدام به شیوه‌ای متفاوت با دوربین مواجه می‌شوند. او در عین استفاده از پرده سفید، به‌دنبال موقعیت‌هایی هم بود که محیط پیرامون در تصویر حضور داشته باشد؛ گویی خودِ پرده، با وجود نقشی که در ساختن عکس داشت، قرار نبود مرز قطعی جهان تصویر باشد.
این انتخاب، معنایی فراتر از یک تصمیم فنی را به ذهن می‌آورد: پرده سفید، جهان را از عکس بیرون نمی‌کند؛ جهان، در خود آدم‌ها باقی می‌ماند.
شاید تفاوت راستانی را باید در همین نقطه جست‌وجو کرد. در عکس‌های او، … …
