کریم‌خان؛ نه قدیس، نه متهم

هفت صبح|  کریم‌خان زند در تاریخ ایران شخصیتی است که تصویرش میان روایت‌های ستایش‌آمیز و داوری‌های تند گرفتار شده است. برای گروهی، او فرمانروایی مردم‌دار بود که پس از سال‌ها جنگ و آشوب، آرامش را به بخش بزرگی از ایران بازگرداند. برای گروهی دیگر، سرداری ایلی بود که از دل رقابت‌های نظامی به قدرت رسید و نتوانست نظامی پایدار برای جانشینی خود بسازد.

 

اظهارات اخیر سعید لیلاز درباره کریم‌خان و توصیف او با عبارت «لر بی‌سواد» بار دیگر این پرسش را پیش کشیده است که تاریخ را با چه معیاری باید داوری کرد. دکتر خسرو خواجه‌نوری، مترجم و از فعالان سرشناس پژوهش‌های تاریخی ایران، در این گفت‌وگو از مشروعیت سیاسی پس از صفویه، اقتصاد خلیج فارس، رقابت قدرت‌های خارجی و میراث متناقض کریم‌خان زند می‌گوید. مجموعه «اندیشه ایران» با همکاری پژوهشگران تاریخ ایران، دوره‌ای طولانی از تاریخ این سرزمین را پوشش می‌دهد و آثاری درباره دوره‌های گوناگون تاریخی را در اختیار خوانندگان فارسی‌زبان قرار می‌دهد.

 

 اظهارات اخیر سعید لیلاز درباره کریم‌خان زند، بحث‌های زیادی به راه انداخته است. آیا این جنجال فرصتی برای بازخوانی تاریخی اوست؟

به نظرم این اتفاق می‌تواند فرصتی برای بازگشت به منابع تاریخی باشد. مسئله اصلی این است که درباره شخصیت‌های تاریخی معمولاً تصویری ساده و یک‌بعدی می‌سازیم. یک نفر را تا آسمان بالا می‌بریم و دیگری را به‌کلی از اعتبار می‌اندازیم. تاریخ چنین ساختاری ندارد. کریم‌خان را باید در زمانه خودش بررسی کرد، در دوره‌ای که پس از سقوط صفویه، ایران گرفتار جنگ‌های داخلی و رقابت مدعیان قدرت بود.

 

درباره سواد، رفتار شخصی یا سیاست‌های او هر ادعایی مطرح می‌شود، باید منبع و سند داشته باشد. اگر کسی به عملکرد سیاسی کریم‌خان انتقاد دارد، می‌تواند با بررسی تصمیم‌ها و پیامدهای حکومتش استدلال کند. تعلق قومی یک فرمانروا نیز معیار سنجش خرد سیاسی او نیست.

 

کریم‌خان چرا عنوان شاه را برای خود انتخاب نکرد و وکیل‌الرعایا نام گرفت؟ این انتخاب را نشانه تواضع می‌دانید یا تدبیری سیاسی؟ …