[پویا پرهیزجوان] کنش گفتاری، راز گیرایی و مانایی حیدربابایه سلام

منظومه «حیدربابایه سلام»، از شهریار، دهه‌هاست که به دلایلی بسیار از جمله بازگشت مسحورکننده به سادگی و صفای کودکانه و از دست‌رفته زندگی، گردآوردن و نشاندن شیرینی‌ها و زیبایی‌های در حال فراموش‌شدن یا فراموش‌شده زبان عامیانه ترکی آذربایجان در یک‌ قاب، برجستگی و خلوص در توصیف‌های‌ طبیعت بکر کوهستانی، تصویرگری بی‌بدیل زندگی بی‌ریا و سنت‌آمیز روستایی و...، در جایگاهی بسیار ویژه و دست‌نیافتنی در ذهن و زبان مردم آشنا به این زبان نشسته‌است؛ جایگاهی که شاید، بلکه هرگز نمی‌توان در ترجمه‌های آن به زبان‌های دیگر، به بلندایش پی‌برد و می‌توان گفت این منظومه صرف‌نظر از بالا و پایین‌شدن و تفاوت در شکوه معنا و علوّ لفظ در بخش‌های دوگانه و بندهایش، به واقع زیبنده‌ترین جامه‌ای است که تاکنون بر تن سخن سهل و ممتنع ترکی دوخته‌شده‌است.

این منظومه هویت خاص خود را افزون بر ذوق، خلاقیت نبوع‌آسا و توانایی سراینده تمام‌عیارش، جادوی کهنه و سرمست‌کننده زبان دیرین و نمکین ترکی، هماهنگی کمیاب و کامل قالب و محتوا و....، از جمله از شناخت درست و ریشه‌دار در طبع، غریزه و مطالعه شاعرش، از دقایق و ظرایف زبان ترکی می‌یابد که یکی از نمودهای آن را در نظریه کنش گفتاری (Speech Act) می‌توان بازیافت که از مهم‌ترین دستاوردهای فلسفه زبان تحلیلی در قرن بیستم به شمار می‌رود و بنیان آن را در آثار فیلسوف انگلیسی «جان لنگشاو آستین» (John Langshaw Austin /۱۹۱۱–۱۹۶۰م.) می‌توان بازیافت که بعدها از سوی فیلسوف سرشناس معاصر آمریکایی و شاگرد وی، «جان راجرز سرل» (John Searle/ ۱۹۳۲– ۲۰۲۵ م.) گسترش یافت و نظام‌مند شد.

این نظریه به بیان بسیار ساده و خلاصه‌ای که در این مجال و مقال بگنجد، چنین است:  …