شعر در عصر شبکه‌های اجتماعی؛ رسانه چه بر سر زبان فرهنگی ایران آورده؟

فرهنگی

افشین علا در این شماره از برنامه غمزه خبرگزاری تسنیم به بیتی که با آن به یاد رهبر شهید انقلاب گریسته است اشاره کرد .

ای جان نثار خفته کشور دوست

گودال قتلگاه تو را نازم

.

انتهای پیام/  

دکتر محمدحسن ارجمندی، پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی، در پژوهش‌های خود کوشیده است این موسیقی نهفته در کلام را از محدوده سنتی عروض فراتر ببرد و به الگویی برای شناخت و سنجش وزن شعر در زبان‌های مختلف تبدیل کند. او پس از دفاع از رساله دکتری خود با عنوان «شعرآهنگ» در سال ۱۴۰۳، در پژوهش پسادکتری «موسیقی کلام» به بررسی امکان سنجش وزن شعر در ۱۴ زبان اصلی دنیا پرداخته است؛ پژوهشی که به گفته او نشان می‌دهد می‌توان با تکیه بر عناصر مشترکی، چون عدد، زمان و موسیقی، میان نظام‌های متفاوت وزن شعر ارتباط برقرار کرد. ارجمندی در این مسیر، علاوه بر بررسی وزن‌های شعر فارسی و زبان‌های دیگر، به طراحی نرم‌افزاری برای وزن‌یابی شعر نیز پرداخته است؛ نرم‌افزاری که قرار است ریتم شعر را نیز برای مخاطب به اجرا درآورد. با دکتر محمدحسن ارجمندی درباره ایده موسیقی کلام، ظرفیت‌های شعرآهنگ، تفاوت وزن در زبان‌های جهان و جایگاه وزن شعر فارسی در این منظومه گفت‌و‌گو کرده‌ایم.

 فکر شعرآهنگ کجا و چگونه شکل گرفت؟

من همیشه در دوران تحصیلم علاقه خاصی به خلاصه‌سازی درس‌ها داشتم. در دوره ارشد و دکتری بیشتر منابع درسی را خلاصه کردم. هم خودم می‌خواندم و هم در اختیار همکلاسی‌ها می‌گذاشتم و همیشه از آنها استقبال می‌شد. 

 پس به‌طور ذاتی علاقه خاصی به ساده‌سازی مفاهیم پیچیده و دشوار مثل عروض دارید.

کاملا درست است؛ درسی که همیشه همه ادبیاتی‌ها با احتیاط از کنارش می‌گذرند. در پژوهشی که درباره پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشگاه تهران انجام دادم، دریافتم از بیش از هزار پایان‌نامه و رساله تحصیلات تکمیلی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران از آغاز تا سال ۱۳۹۶، فقط پنج پایان‌نامه سهم درباره وزن شعر و عروض بود. ابتدا شروع کردم به ساده‌سازی و خلاصه‌سازی عروض. حتی نرم‌افزاری هم در اکسل طراحی کردم که صورت پیشرفته آن را در حوزه هوش مصنوعی در دست تولید داریم. بعد دیدم خلاصه عروض همچنان دشوار است و باید ساده‌تر شود. 

 پس تصمیم گرفتید شیوه‌نامه‌ای جدید طراحی و پیشنهاد بدهید و این چنین بود که شعرآهنگ جان گرفت؟

البته به لطف خدا. به قول علامه طباطبایی «من به سرچشمه خورشید نه خود بردم راه/ ذره‌ای بودم و مهر تو مرا بالا برد». در این شیوه‌نامه سراغ عناصری رفتم که در تمام زبان‌ها مشترک بود.

 همه زبان‌ها؟ یعنی از همان موقع به جهانی‌شدن این شیوه فکر می‌کردید؟

از اول که نه، اما وقتی طرح اصلی شعرآهنگ شکل گرفت دیدم سه عنصر در این طرح وجود دارد که در تمام زبان‌ها و کشور‌ها مشترک است: عدد، زمان و موسیقی. 

 نظریه موسیقی کلام چه زمانی شکل گرفت؟

بعد از دفاع از شیوه شعرآهنگ به‌عنوان رساله دکتری به این فکر افتادم که این طرح قابلیت گسترش در سنجش وزن شعر سایر زبان‌ها را دارد.

 از نظریه موسیقی کلام برای‌مان بگوید.

این نظریه بیان می‌کند که هر سخن و نوشته‌ای موسیقی دارد. در واقع هجا‌ها مانند نت‌های موسیقی عمل می‌کنند. وقتی متنی را می‌خوانیم این موسیقی با ساز تار‌های صوتی ما نواخته می‌شود. تمام انسان‌ها در تمام زبان‌ها هر روز دارند این موسیقی را می‌نوازند. مثال خوبش، جملات آغازین گلستان سعدی است که وقت خواندن و شنیدنش گویی ارکستری در حال اجراست و از همین روی بر جان‌ها می‌نشیند. از سوی دیگر بخشی از خوشایندی سخنان سخنرانان بزرگ تاریخ مثل حضرت علی‌بن‌ابیطالب (ع) ناشی از چینش خوش‌نوای هجا‌ها در کنار هم است.

 برویم سراغ طرح پسادکتری شما و ....

 آشتی وزن‌های شعر در زبان‌های پرکاربرد دنیا. 

 آشتی؟ مگر قهر بودند؟

خیر، ولی هرکدام ساز خودشان را می‌زدند.

 علاقه‌مند شدیم. لطفا بیشتر توضیح دهید.

پیش‌تر گفتم شیوه وزن‌شناسی شعرآهنگ براساس زمان، عدد و نت بنا شده؛ عناصر مشترکی که در تمام زبان‌ها وجود دارد. پس به نظر می‌رسید می‌توان وزن شعر همه زبان‌ها را با شعرآهنگ سنجید. پس طرح پژوهشی موسیقی کلام را با این فرضیه، به بنیاد علم ایران تقدیم کردم ــ که خدا را شکر ــ به تصویب رسید و قرار شد در دانشگاه تهران به راهنمایی استاد دکتر محمود فضیلت پژوهش را آغاز کنم. پس ۱۴ زبان اصلی دنیا را انتخاب کردم. «یاعلی گفتیم و عشق آغاز شد.» و در نهایت دریافتم شعرآهنگ می‌تواند با تبدیل و تحلیل، وزن اشعار زبان‌های دیگر را تعیین کند. 

 تبریک می‌گوییم. پس پژوهشگری ایرانی شیوه‌ای را به ادبیات جهان معرفی کرده که می‌تواند معیار سنجش وزن شعر در تمام 

زبان‌ها باشد؟

 بله. البته این آغاز راه است. باید این شیوه به‌صورت عملی‌تر در دانشگاه‌های ادبیات ایران و جهان بازآزمایی و در محضر استادان زبان‌های غیرفارسی در خارج و داخل کشور آزموده و ثابت شود. امیدوارم این اتفاق بیفتد و به‌عنوان نماینده‌ای کوچک از ادبیات غنی فارسی، بتوانیم پرچم وزن‌شناسی شعر را در جهان به نام ایران بالا ببریم. البته ناگفته نماند که بعد از پژوهش و نگارش وزن شعر در هر زبان، آن بخش را به استادان همان زبان در دانشکده زبان‌های خارجی دانشگاه تهران عرضه کردم و پس از تایید این دانشمندان، پژوهش را تکمیل کردم. جا دارد از این استادان به نام و با احترام یاد کنم. از استادان دکتر آیت حسینی، دکتر اعظم فرزانه لطفی، دکتر مریم حق‌روستا، دکتر زهرا محمدی، دکتر ایمان منسوب‌بصیری، دکتر عباس فرهادنژاد، دکتر محمدباقر شعبان‌پور، دکتر حامد وفایی، دکتر محمد حسین حدادی و بالاخره دکتر مهدی رضائی از دانشگاه علامه طباطبایی.

 در جریان این پژوهش چه نکته‌ای برای‌تان جالب بود؟ 

من انسان ایران‌دوستی هستم. همه چیز ایرانم را دوست دارم و از همه مهم‌تر ادبیاتش را. تا پیش از این، ادبیات فارسی را برترین ادبیات جهان می‌دانستم. شاید بخشی از این برتربینی به ایرانی و فارسی‌زبان بودنم برگردد، اما اکنون ــ بعد از یک سال پژوهش ــ با اطمینان و به دور از هر بیان احساسی می‌گویم دست‌کم در وزن شعر، ادبیات فارسی بر قله ادبیات جهان ایستاده است و برای این ادعا دلیل دارم. همیشه کشور‌های غربی ــ طی قرن‌های گذشته ــ کوشیده‌اند باور غلط کم بودن را به ما بقبولانند، اما اینک به جان باور دارم که آنها دانسته این کار را کرده‌اند، چون می‌دانند اگر جلوی این رود خروشان استعداد و نبوغ ایرانی را نگیرند دیگر سهمی از علم و ادبیات و فرهنگ و موسیقی به آنها نخواهد رسید. ایرانیان به‌طور خاص مردمانی برگزیده و برترند و کشور‌های غربی این را می‌دانند و چند قرن است تمام همت خود را برای خاموش‌کردن این کوه آتشفشانی مصروف داشته‌اند، اما ما همچنان می‌خروشیم و می‌جوشیم و ثابت می‌کنیم که به لطف خدا در همه چیز برتریم. دنیا باید برای علم و فرهنگ و ادبیات به دکان ما بیاید و ماناترین عطر‌های علم و هنر و ادبیات را از ما خریداری کند.

 اما دلیل شما بر برتری ادبیات ایران بر ادبیات سایر زبان‌های جهان؟

در این مجال و مقال، فرصت نیست به همه جنبه‌های برتری ادبیات فارسی بر ادبیات دیگر زبان‌ها بپردازم، پس به موضوع وزن شعر بسنده می‌کنم. با بهره‌گیری از پژوهش‌ها و نگاشته‌های استادان وزن‌شناس فارسی مثل استادان ارجمند دکتر پرویز ناتل خانلری و دکتر ابوالحسن نجفی، ۵۵۰ وزن را در کتاب شعرآهنگ، همراه با نمونه شعر و نت هر وزن فهرست کردم و این تعداد به غیر از وزن‌های جمع‌آوری‌نشده اشعار محلی، اشعار ترانه‌ها و تصنیف‌ها و ... است که به گمانم این آمار را به هزار وزن خواهد رساند. من نمی‌دانم خاک ایران چه برکتی دارد که آدم‌هایی که از این خاک جوانه می‌زنند، بار طلا و جواهر می‌دهند. این رنگارنگی و این تنوع را نه‌فقط در وزن شعر که در تمام شئون زندگی، ادبیات و هنر ایرانیان از گذشته تا امروز می‌بینیم. این واقعیت زمانی در پژوهش موسیقی‌کلام بر من رخ نمود که دیدم در مقابل رنگارنگی وزن‌های شعر فارسی ــ که تا این لحظه به ۵۵۰ وزن رسیده است ــ زبان‌های پژوهش‌شده، ۲ تا حداکثر ۱۰ وزن شعر دارند. تنها رقیب ما در این عرصه که شرایطی مانند کشور ما داشته و قرن‌ها انگلیسی‌ها تلاش کرده‌اند آنها را متوقف کنند و موفق نبوده‌اند، زبان و ادبیات سانسکریت و هندی است؛ که البته با زبان فارسی هم‌ریشه‌اند.

بله، همین طور است. زبان سانسکریت ــ که مادر زبان هندی است ــ با زبان فارسی خویشاوند است. جالب است بدانید شخصی به نام «پینگله»، دو قرن پیش از میلاد مسیح کتاب وزن‌شناسی با عنوان «چندس‌شاسترا» نوشت و در آن نزدیک به ۸۰۰ وزن را معرفی کرد و این نشانگر قوت زبان مردمان ایران و هند است. من امیدوارم به‌عنوان نماینده‌ای کوچک از این سرزمین پهناور فرهنگی بتوانم با سفر به سایر کشور‌ها نظریه موسیقی کلام را به ادبیات‌دانان دیگر زبان‌ها معرفی کنم تا همه زبان‌ها وزن شعرشان را با شیوه‌ای فارسی ــ ایرانی بسنجند. البته این امر نیازمند حمایت دولتی است که امیدوارم چنین شود. 

 در صحبت‌های‌تان از نرم‌افزاری کاربردی صحبت کردید.

بله، نرم‌افزار تلفن همراه شعرآهنگ. بخش دوم طرح پسادکتری من طراحی نرم‌افزار وزن‌یابی است که با طراحی و داده‌های من و با برنامه‌نویسی دوست عزیزم دکتر محمد رنجبرپور در حوزه هوش مصنوعی تولید خواهد شد. البته این نرم‌افزار قابل توسعه به همه زبان‌هاست، اما نسخه اول آن برای وزن شعر فارسی آماده شده است. شما شعری را برای اپلیکیشن می‌خوانید و وزن شعر را برای شما نمایش می‌دهد با نام‌گذاری به شیوه شعرآهنگ و عروض و مهم‌تر از همه، ریتم شعر را برای شما می‌نوازد و ما با این نرم‌افزار نظریه موسیقی کلام را در عمل به نمایش درمی‌آوریم.

به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، در راستای توسعه همکاری‌های علمی، آموزشی و فرهنگی میان جمهوری اسلامی ایران و پادشاهی تایلند، مهدی زارع بی عیب، رایزن فرهنگی کشورمان با اِک چون هاچات چارچای، معاون دانشگاه و کیتی‌چوک نیتی‌ساتیان، مدیر آموزش تحصیلات تکمیلی دانشگاه بین‌المللی استمفورد دیدار و گفت‌وگو کرد.

در این دیدار، ظرفیت‌های دانشگاه استمفورد و زمینه‌های همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز علمی جمهوری اسلامی ایران مورد بررسی قرار گرفت.

زارع بی عیب با اشاره به اهمیت گسترش ارتباطات علمی و دانشگاهی میان دو کشور، اظهار کرد: دانشگاه‌ها می‌توانند نقش مؤثری در ایجاد ارتباطات پایدار میان ملت‌ها ایفا کنند و توسعه همکاری‌های دانشگاهی میان ایران و تایلند، علاوه بر دستاوردهای علمی و آموزشی، زمینه‌ساز افزایش شناخت متقابل فرهنگی میان دو کشور خواهد بود.

رایزن فرهنگی کشورمان در تایلند با اشاره به ظرفیت‌های گسترده دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی جمهوری اسلامی ایران در حوزه‌های مختلف علمی، آموزشی و پژوهشی، بر ضرورت ایجاد ارتباط مستقیم میان دانشگاه‌های دو کشور تأکید کرد و افزود: رایزنی فرهنگی می‌تواند در زمینه معرفی ظرفیت‌های دانشگاه‌های ایرانی و ایجاد ارتباط میان مسئولان بین‌الملل دانشگاه‌ها نقش تسهیل‌کننده داشته باشد.

وی یکی از زمینه‌های مناسب برای آغاز همکاری را تبادل دانشجو عنوان کرد و گفت: امکان حضور دانشجویان ایرانی در برنامه‌های آموزشی دانشگاه بین‌المللی استمفورد و همچنین فراهم شدن فرصت حضور دانشجویان تایلندی در دانشگاه‌های ایران می‌تواند به‌عنوان یکی از محورهای همکاری مورد بررسی قرار گیرد که این همکاری می‌تواند علاوه بر دوره‌های کامل دانشگاهی، در قالب دوره‌های کوتاه‌مدت، برنامه‌های تابستانی، کارگاه‌های آموزشی، دوره‌های تخصصی و برنامه‌های تبادل فرهنگی نیز دنبال گردد.

زارع بی‌عیب همچنین بر ظرفیت دانشگاه استمفورد به‌عنوان یک محیط دانشگاهی بین‌المللی تأکید کرد و افزود: حضور دانشجویانی از ملیت‌های مختلف در این دانشگاه فرصت مناسبی برای معرفی فرهنگ، تمدن، هنر، زبان و ادبیات فارسی و ظرفیت‌های علمی و معاصر جمهوری اسلامی ایران فراهم می‌کند.

وی پیشنهاد داد: برنامه‌های مشترکی با مشارکت دانشجویان ایرانی، تایلندی و سایر دانشجویان بین‌المللی دانشگاه برگزار شود تا این فعالیت‌ها بتواند در سطحی فراتر از روابط دوجانبه ایران و تایلند نیز به معرفی فرهنگ ایران کمک کند.

رایزن فرهنگی کشورمان با اشاره به ظرفیت همکاری میان رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و دانشگاه بین‌المللی استمفورد اظهار کرد: امکان برگزاری نشست‌های علمی، سمینارهای تخصصی، برنامه‌های معرفی فرهنگ و تمدن ایران، نمایشگاه‌های فرهنگی و هنری، برنامه‌های مرتبط با زبان و ادبیات فارسی، نشست‌های دانشجویی و گفت‌وگوهای فرهنگی در محیط دانشگاه وجود دارد و رایزنی فرهنگی آمادگی دارد در زمینه طراحی و اجرای این برنامه‌ها با دانشگاه همکاری کند.

وی ادامه داد: زمینه دعوت از استادان، پژوهشگران و متخصصان ایرانی و تایلندی برای حضور در نشست‌ها و برنامه‌های علمی مشترک فراهم  گردد تا امکان تعریف چارچوب رسمی همکاری میان دانشگاه استمفورد، دانشگاه‌های ایران و رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مورد بررسی قرار گیرد.

رایزن فرهنگی کشورمان تأکید کرد: استمرار ارتباطات و تبدیل گفت‌وگوهای اولیه به برنامه‌های مشخص و قابل اجرا، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری همکاری‌های پایدار دانشگاهی و فرهنگی میان دو کشور باشد.

اِک چون هاچات چارچای، معاون دانشگاه بین‌المللی استمفورد با ارائه توضیحاتی درباره رویکرد آموزشی و ظرفیت‌های بین‌المللی دانشگاه، اظهار کرد: دانشگاه استمفورد با رویکردی بین‌المللی فعالیت می‌کند و حضور دانشجویانی از کشورهای مختلف، این دانشگاه را به محیطی مناسب برای تعاملات علمی، آموزشی و فرهنگی تبدیل کرده است.

وی افزود: دانشگاه از توسعه ارتباطات بین‌المللی استقبال می‌کند و ایجاد همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز علمی جمهوری اسلامی ایران می‌تواند فرصت مناسبی برای گسترش تعاملات آموزشی و فرهنگی باشد.

معاون دانشگاه بین‌المللی استمفورد با اشاره به موضوع تبادل دانشجو اظهار کرد: حضور دانشجویان ایرانی در برنامه‌های آموزشی دانشگاه استمفورد می‌تواند فرصت مناسبی برای آشنایی آنان با محیط دانشگاهی و جامعه تایلند فراهم و در مقابل، حضور دانشجویان تایلندی در دانشگاه‌های ایران نیز می‌تواند به شناخت بیشتر آنان از فرهنگ، جامعه و ظرفیت‌های علمی ایران منجر گردد.

وی افزود: این نوع همکاری می‌تواند در قالب دوره‌های کوتاه‌مدت، برنامه‌های تابستانی، کارگاه‌ها و فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی مشترک نیز دنبال شود.

معاون دانشگاه بین‌المللی استمفورد همچنین بر اهمیت استفاده از ظرفیت دانشجویان بین‌المللی دانشگاه تأکید کرد و گفت: حضور دانشجویانی از کشورهای مختلف، امکان برگزاری برنامه‌هایی با مشارکت ملیت‌های گوناگون را فراهم می‌کند و معرفی فرهنگ و تمدن ایران در چنین محیطی می‌تواند مورد استقبال جامعه دانشجویی قرار گیرد.

کیتی‌چوک نیتی‌ساتیان، مدیر آموزش دانشگاه بین‌المللی استمفورد از پیشنهاد برگزاری برنامه‌های علمی و فرهنگی مشترک استقبال کرد و افزود: نشست‌های علمی، برنامه‌های فرهنگی، معرفی فرهنگ و تمدن ایران و برنامه‌های مرتبط با زبان و ادبیات فارسی می‌تواند به شناخت بیشتر دانشجویان از ایران کمک و امکان دعوت از استادان و متخصصان ایرانی برای حضور در برنامه‌های دانشگاه و برگزاری نشست‌های مشترک را فراهم سازد.

وی با تأکید بر اهمیت ارتباط مستقیم میان دانشگاه‌ها اظهار کرد: ایجاد ارتباط میان دانشگاه استمفورد و دانشگاه‌های جمهوری اسلامی ایران می‌تواند به شناخت دقیق‌تر ظرفیت‌های دو طرف و شناسایی زمینه‌های همکاری عملی منجر شود و دانشگاه آمادگی دارد این موضوع را در چارچوب ظرفیت‌های موجود مورد بررسی قرار دهد.

در پایان این دیدار، دو طرف بر تداوم ارتباطات و پیگیری زمینه‌های همکاری، به‌ویژه در حوزه تبادل دانشجو، ارتباط میان دانشگاه استمفورد و دانشگاه‌های ایران، تبادل استاد و پژوهشگر، برگزاری برنامه‌های علمی و آموزشی مشترک و اجرای برنامه‌های فرهنگی در محیط دانشگاه تأکید کردند.

دانشگاه بین‌المللی استمفورد (Stamford International University) یکی از دانشگاه‌های خصوصی بین‌المللی تایلند است که فعالیت خود را از سال ۱۹۹۵ با راه‌اندازی نخستین پردیس در منطقه هواهین آغاز و در سال ۲۰۰۹ دومین پردیس خود را در بانکوک و در منطقه رامای ۹  واز سال ۲۰۱۵ مرکز آموزشی آسُک در مرکز تجاری بانکوک را راه‌اندازی کردد.

استمفورد با تمرکز بر آموزش بین‌المللی، یادگیری نوآورانه و تعاملی، ارتباط با صنعت و تقویت قابلیت اشتغال دانش‌آموختگان فعالیت  و رویکرد خود را بر چهار محور "یادگیری نوآورانه، ارتباط با صنعت، نگاه بین‌المللی و پایبندی به اصول حرفه‌ای" استوار کرده و بر اساس اطلاعات رسمی دانشگاه، دانشجویانی از بیش از ۱۰۰ ملیت در این دانشگاه تحصیل می‌کنند و بخش قابل توجهی از اعضای هیئت علمی آن نیز از کشورهای مختلف هستند.

  انتهای پیام/