یک بحران بزرگ در دندانپزشکی های ایران : پزشکان مجبور به تشخیصهای اشتباه هستند ؟

دکتر مسعود پزشکیان در لوح تقدیر خانم‌ها «زرین تاج کیهانی»، «پروین منصوری»، «صدیقه حنطوش‌زاده»، «انوش برزیگر»، «رویا ستار زاده بادکوبه»، «حسنیه تاجرزاده» و آقایان «احمد خالق نژاد طبری»، «امیرحسین امیرحیدری»، «محمد برزگر جلالی»، «بهروز کاظمی»، «جعفر اصلانی» و «محسن جعفرزاده اصفهانی» که به عنوان نام آور پزشکی ایران نائل آمده‌اند، تصریح کرد: پزشکان و متخصصان حوزه سلامت؛ این فرشتگان نجات ابنا بشر در سایه الطاف الهی و با روح بزرگ و بارور خویش، در کمال دلسوزی و با التیام‌بخشی درد جسم، رنج بیماران را به صحت و آرامش رسانیده و در فراهم نمودن زمینه‌های رشد، تندرستی و ارتقای نظام سلامت جامعه، نقشی مؤثر و ماندگار از خود بر جای نهاده‌اند و دستاوردهای علمی و پژوهشی کم‌نظیر ایشان همواره مایه مباهات و سرافرازی ایران عزیز اسلامی بوده است.

متن لوح‌هایی اهدایی رئیس جمهور به ۱۲ نام آور پزشکی ایران به شرح زیر است:

بسم الله الرحمن الرحیم

حق حیات نعمت و موهبتی الهی به بشریت بوده و در این میان پزشکان متعهد با فداکاری بی‌همتای خود پاسدار حریم سلامت جامعه به‌عنوان یکی از ارزشمندترین قواعد حاکم بر مسیر تکاملی انسان می‌باشند و دستاوردهای علمی و پژوهشی کم‌نظیر ایشان همواره مایه مباهات و سرافرازی ایران عزیز اسلامی بوده است.

پزشکان و متخصصان حوزه سلامت؛ این فرشتگان نجات ابنای بشر در سایه الطاف الهی و با روح بزرگ و بارور خویش، در کمال دلسوزی و با التیام‌بخشی درد جسم، رنج بیماران را به صحت و آرامش رسانیده و در فراهم نمودن زمینه‌های رشد، تندرستی و ارتقای نظام سلامت جامعه، نقشی مؤثر و ماندگار از خود بر جای نهاده‌اند.

با گرامیداشت یاد و نام شهدای والامقام عرصه سلامت و کادر درمان؛ ضمن ارج نهادن به همت والا و خدمات بی‌دریغ شما در اعتلای دانش پزشکی و سلامت جامعه، مراتب خرسندی خود را از انتخاب شایسته شما به‌عنوان «نام‌آور پزشکی ایران» صمیمانه ابراز می‌نمایم.

توفیقات روزافزون سرکار عالی را در مسیر خدمت به حوزه علمی کشور و کاهش آلام دردمندان جامعه از درگاه خداوند حکیم مسئلت دارم.

مسعود پزشکیان

رئیس جمهوری اسلامی ایران

سازمان پزشکی قانونی کشور اعلام کرده است که در سال ۱۴۰۴، ۳۵ هزار و ۲۹۵ پرونده مرتبط با قصور پزشکی در این سازمان بررسی شده است؛ پرونده‌هایی که می‌توانند از شکایت بیماران یا خانواده‌های آنان آغاز شوند و قرار نیست همه آن‌ها الزاماً به اثبات تقصیر پزشک یا مرکز درمانی ختم شوند.

فرارو در خبری نوشت: با این حال، بزرگی این عدد پرسشی مهم را پیش می‌کشد: بیمار در نظام درمان تا چه اندازه مطمئن است که شنیده می‌شود، روند درمانش برای او توضیح داده می‌شود و اگر خطایی رخ دهد، مسیر روشنی برای رسیدگی و پاسخ‌گویی وجود دارد؟

سازمان پزشکی قانونی در سال گذشته مجموعاً ۲ میلیون و ۸۴۷ هزار پرونده را بررسی کرده است که ۳۵ هزار و ۲۹۵ مورد آن به قصور پزشکی مربوط بوده است. این آمار به‌خودی‌خود به معنای محکومیت پزشکان نیست. در بسیاری از پرونده‌ها، پس از بررسی مدارک، اخذ نظرهای تخصصی و ارزیابی روند درمان، ممکن است قصوری احراز نشود یا مسئولیت میان چند عامل تقسیم شود.

اما تشکیل چنین حجم بالایی از پرونده‌ها نشان می‌دهد که مسئله صرفاً به خطاهای نادر و استثنایی محدود نیست. پشت هر پرونده، بیماری قرار دارد که یا از نتیجه درمان ناراضی است، یا درباره روند درمان خود توضیحی قانع‌کننده دریافت نکرده، یا احساس می‌کند تصمیمی درباره بدن و سلامت او بدون توجه کافی به نگرانی‌ها و شرایطش گرفته شده است.

آن سوی میز پزشک

سعید، ۳۸ ساله، تجربه مراجعه اخیرش به یک پزشک متخصص را این‌گونه روایت می‌کند: «وقتی در انتظار بودم، ۱۸ بیمار دیگر هم حضور داشتند. حساب کردم؛ هر ویزیت ۶۰۰ هزار تومان بود. اما وقتی بعد از ساعت‌ها نوبتم شد، پزشک فرصت نکرد داستان من را بشنود. انگار از قبل تشخیص داده بود که مشکل من چیست و نسخه‌ای شبیه نسخه بیمار قبلی نوشت.»

او می‌گوید انتخابش بر پایه امتیازهای بالا و نظرهای مثبت کاربران در اینترنت بوده است، اما آنچه در مطب دیده، با تصورش از یک رابطه درمانی قابل‌اعتماد فاصله داشته است: «فکر می‌کردم پزشک دست‌کم چند دقیقه به حرف‌هایم گوش می‌دهد.»

این تجربه لزوماً نشانه قصور پزشکی نیست، اما یکی از نقاطی را نشان می‌دهد که رابطه پزشک و بیمار می‌تواند در آن فرسوده شود؛ جایی که بیمار احساس می‌کند به‌جای انسانی با پیشینه، نگرانی‌ها و علائم ویژه، به پرونده‌ای مشابه دیگران تقلیل یافته است.

قصور فقط در اتاق عمل رخ نمی‌دهد

رئیس دانشگاه علوم پزشکی ایران، در توضیح عوامل شکل‌گیری بخشی از پرونده‌های قصور پزشکی، به رعایت‌نکردن اصول حرفه‌ای، اختصاص‌ندادن زمان کافی به بیمار، مراقبت ناکافی پس از عمل و حتی سرنزدن پزشک به بیمار پس از جراحی اشاره کرده است. او همچنین گفته است بخشی از شکایت‌ها می‌تواند ناشی از سوءرفتار حرفه‌ای یا رعایت‌نکردن ضوابط انتظامی باشد.

این موارد نشان می‌دهد که قصور همیشه با یک اشتباه آشکار در جراحی یا تشخیص نادرست بیماری آغاز نمی‌شود. گاهی مسئله از پیگیری‌نشدن وضعیت بیمار، توضیح‌ندادن عوارض احتمالی، تأخیر در ارجاع به متخصص یا بی‌توجهی به نشانه‌هایی شکل می‌گیرد که در نگاه نخست کم‌اهمیت به نظر می‌رسند.

رئیس دانشگاه علوم پزشکی ایران تأکید کرده است که پیش از اقدام درمانی، پزشک یا کادر درمان باید نوع عمل، شیوه انجام آن و عوارض احتمالی را به‌طور کامل برای بیمار توضیح دهند. این الزام، فقط یک تشریفات اداری نیست؛ بخشی از حق بیمار برای تصمیم‌گیری آگاهانه درباره درمان خود است.

از سوی دیگر، بخشی از نارضایتی‌ها و شکایت‌ها به انتخاب بیمار و مسیر دسترسی او به خدمات درمانی بازمی‌گردد. بیماری که در شرایط اضطراب، درد یا تنگنای مالی تصمیم می‌گیرد، همیشه فرصت یا امکان کافی برای تحقیق درباره پزشک، مرکز درمانی یا مسیر مناسب درمان ندارد.

پرسش از کیفیت آموزش و نظارت

افزایش شمار پرونده‌های قصور، بار دیگر بحث کیفیت آموزش پزشکی، توان دانشگاه‌ها، فشار کاری پزشکان و دستیاران و سازوکارهای نظارتی را برجسته می‌کند. این موضوع در سال‌های اخیر، هم‌زمان با مناقشه بر سر ظرفیت پذیرش دانشجوی پزشکی، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است.

البته نمی‌توان از افزایش ظرفیت پذیرش یا شیوه‌های مختلف ورود به رشته پزشکی، مستقیماً به افزایش قصور پزشکی رسید. چنین رابطه‌ای نیازمند داده‌های دقیق، مقایسه روندهای زمانی و پژوهش مستقل است.

اما پرسش اصلی همچنان باقی است: اگر تعداد دانشجویان پزشکی افزایش می‌یابد، آیا امکانات آموزشی، شمار استادان بالینی، ظرفیت بیمارستان‌های آموزشی و فرصت آموزش عملی نیز متناسب با آن افزایش پیدا می‌کند؟

پزشکی فقط حفظ‌کردن منابع درسی یا عبور از آزمون‌ها نیست. دانشجوی پزشکی باید در محیط واقعی درمان، زیر نظر استاد، مهارت معاینه، تصمیم‌گیری، گفت‌وگو با بیمار و مسئولیت‌پذیری حرفه‌ای را بیاموزد. ضعف در هر یک از این حلقه‌ها ممکن است سال‌ها بعد، در مواجهه پزشک با بیمار، خود را نشان دهد.

اعتماد در بازار نسخه‌های مجازی

در کنار نگرانی درباره کیفیت و پاسخ‌گویی در درمان رسمی، بیماران با خطر دیگری نیز مواجه‌اند: گسترش توصیه‌های درمانی غیرمعتبر و فروش فرآورده‌های فاقد مجوز در شبکه‌های اجتماعی.

با این حال، هشدارها درباره فرآورده‌های سلامت‌محور و داروهای لاغریِ فاقد مجوز در فضای مجازی ادامه دارد. سازمان غذا و دارو در ماه‌های اخیر از جمع‌آوری و ممنوعیت عرضه شماری از مکمل‌ها و فرآورده‌های لاغری، چاقی و سلامت‌محور فاقد مجوز خبر داده و تأکید کرده است که مصرف این محصولات می‌تواند عوارض جدی و حتی جبران‌ناپذیر به‌همراه داشته باشد.

همچنین درباره تبلیغ داروهای لاغری با عنوان‌هایی مانند «مانجارو خوراکی» در فضای مجازی هشدار داده شده است. بر اساس اعلام مقام‌های سازمان غذا و دارو، تیرزپاتید با نام تجاری مانجارو در بازارهای رسمی به شکل تزریقی عرضه می‌شود و نمونه‌های خوراکیِ تبلیغ‌شده با این عنوان، مجوز معتبر تولید و توزیع ندارند.

لباس سفید، گوشی پزشکی و شمار بالای دنبال‌کنندگان در شبکه‌های اجتماعی، هیچ‌کدام به‌تنهایی نشانه صلاحیت حرفه‌ای نیستند. مبنای اعتماد در حوزه سلامت باید مجوز حرفه‌ای، شفافیت درباره درمان، امکان پیگیری قانونی و اتکا به شواهد علمی باشد.

مسئله فقط خطا نیست

۳۵ هزار و ۲۹۵ پرونده قصور پزشکی، بیش از آنکه صرفاً آماری از شکایت‌ها باشد، نشانه‌ای از شکاف‌هایی در رابطه میان بیمار، پزشک و نظام درمان است؛ شکاف میان انتظار بیمار برای دیده‌شدن و واقعیت مطب‌های شلوغ، میان آموزش نظری و مهارت بالینی، و میان درمان مبتنی بر شواهد و بازار پررونق نسخه‌های مجازی.

بازسازی اعتماد در درمان فقط با برخورد قضایی با خطاها ممکن نیست. بیمار باید بداند چه درمانی دریافت می‌کند، چرا آن درمان انتخاب شده است، چه عوارضی ممکن است داشته باشد و در صورت بروز مشکل، چه فرد یا نهادی پاسخ‌گو خواهد بود.

پزشکی از زمانی قابل‌اعتمادتر می‌شود که بیمار، در کنار معاینه‌شدن، فرصت شنیده‌شدن نیز داشته باشد.

به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری دانشجو، نخستین دوره خدمات تخصصی و رایگان دندانپزشکی ویژه بیماران پروانه‌ای، روز جمعه ۳۰ مردادماه ۱۴۰۵ با پذیرش ۵۰ بیمار مبتلا به‌ای‌بی در مرکز دندانپزشکی دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله (عج) برگزار شد. این برنامه با تلاش و پیگیری خانه‌ای‌بی و همکاری بیمارستان دندانپزشکی شهید شکری، وزارت بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله و دانشکده دندانپزشکی این دانشگاه به اجرا درآمد.

این رویداد در چارچوب ۹۶ دوره خدمات رایگانی برگزار شد که با همت بیمارستان دندانپزشکی شهید شکری به بیماران کم‌برخوردار ارائه شده است. در میان این دوره‌ها، برنامه ۳۰ مرداد نخستین دوره‌ای بود که به‌صورت تخصصی به ارائه خدمات دندانپزشکی برای ۵۰ بیمار پروانه‌ای اختصاص یافت؛ بیمارانی که به دلیل ویژگی‌های بیماری‌ای‌بی، برای دریافت خدمات دهان و دندان به مراقبت‌ها و ملاحظات ویژه نیاز دارند.

فرایند پذیرش بیماران از ساعت ۸ صبح آغاز شد و بیماران به همراه خانواده‌های خود وارد مراحل تشکیل پرونده، معاینه، ارزیابی و درمان شدند. مددکاران خانه‌ای‌بی از نخستین مرحله پذیرش تا پایان اقدامات درمانی در کنار بیماران و خانواده‌ها حضور داشتند و هماهنگی میان مراجعان، واحد‌های درمانی و تیم‌های تخصصی را بر عهده گرفتند.

شناسایی بیماران نیازمند خدمات دندانپزشکی، ارتباط با خانواده‌ها، تنظیم فهرست مراجعه‌کنندگان، هماهنگی زمان حضور و پیگیری امور بیماران از جمله اقداماتی بود که خانه‌ای‌بی پیش از برگزاری برنامه انجام داد. این برنامه‌ریزی موجب شد حضور همزمان ۵۰ بیمار و اعضای خانواده آنان با نظم بیشتری مدیریت شود و هر بیمار بر اساس نیاز درمانی خود به بخش مربوط هدایت شود.

در جریان این برنامه، خدماتی مانند معاینه تخصصی دهان و دندان، بررسی پوسیدگی‌ها، ارزیابی وضعیت لثه و بافت‌های دهانی، رادیوگرافی تشخیصی در موارد لازم، اقدامات ترمیمی، جرم‌گیری و پاکسازی، ارائه آموزش‌های مراقبتی و تعیین برنامه ادامه درمان ارائه شد. نوع خدمت برای هر بیمار بر اساس تشخیص دندانپزشک، شرایط جسمی و اولویت‌های درمانی تعیین شد.

با توجه به شکنندگی پوست و آسیب‌پذیری مخاط در بیماران مبتلا به‌ای‌بی، حتی برخی اقدامات معمول دندانپزشکی نیز برای این بیماران نیازمند دقت بیشتر است. آشنایی تیم درمان با شرایط بیماری، پرهیز از وارد شدن فشار غیرضروری و انتخاب روش متناسب با وضعیت هر بیمار، از ملاحظاتی بود که در روند ارائه خدمات مورد توجه قرار گرفت.

همزمان با درمان بیماران، از ساعت ۸ تا ۱۰ صبح نشستی تخصصی با حضور مؤسس و مدیرعامل خانه‌ای‌بی، مشاور وزیر بهداشت در امور دندانپزشکی، مسئولان بیمارستان دندانپزشکی شهید شکری، رئیس دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله و تعدادی دیگر از مدیران و کارشناسان وزارت بهداشت و دانشگاه برگزار شد.

حاضران در این نشست درباره مشکلات بیماران پروانه‌ای در دسترسی به خدمات دندانپزشکی، هزینه‌های درمان، محدود بودن مراکز آشنا با بیماری‌ای‌بی، ضرورت ایجاد مسیر مشخص برای ارجاع بیماران و اهمیت پیگیری درمان‌های چندمرحله‌ای گفت‌و‌گو کردند. مدیرعامل خانه‌ای‌بی نیز به تشریح مشکلات بیماران و خانواده‌ها پرداخت و بر لزوم تبدیل این برنامه به همکاری مستمر تأکید کرد.

در پایان جلسه مقرر شد تفاهم‌نامه‌ای میان خانه‌ای‌بی و دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله تدوین شود. هدف از این تفاهم‌نامه، ادامه رسیدگی به امور دندانپزشکی بیماران، پیگیری پرونده‌های درمانی و فراهم کردن امکان بهره‌مندی دیگر بیماران پروانه‌ای از خدمات تخصصی عنوان شد.

خانه‌ای‌بی ضمن تشکر ویژه از بیمارستان دندانپزشکی شهید شکری، از وزارت بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله، دانشکده دندانپزشکی، استادان، دندانپزشکان، کادر درمان و عوامل اجرایی برنامه قدردانی کرد. برگزاری این دوره نشان داد که پیگیری یک نهاد تخصصی حمایتی و همراهی مراکز دانشگاهی و درمانی می‌تواند یک نیاز مهم بیماران پروانه‌ای را به اقدامی عملی و ادامه‌دار تبدیل کند.