راستی‌آزمایی| آیا «پیرچشمی» درمان قطعی دارد؟ هشدار یک فوق‌تخصص چشم درباره تبلیغات فریبنده در فضای مجازی

نورنیوز-گروه اجتماعی : شرکت داروسازی Enveda روز سه‌شنبه از نتایج مثبت نخستین مطالعه انسانی داروی آزمایشی خود با نام ENV-308 خبر داد؛ ترکیبی که با تقلید از یکی از مولکول‌هایی که بدن هنگام ورزش تولید می‌کند، طراحی شده است.

بر پایه بیانیه این شرکت، نتایج اولیه نشان می‌دهد این دارو در افراد سالم، ایمن و قابل‌تحمل بوده است. شرکت امیدوار است ENV-308 در آینده بتواند به افراد در حفظ کاهش وزن و جلوگیری از تحلیل توده عضلانی کمک کند؛ آن هم بدون برخی عوارض گوارشی شناخته‌شده داروهای محبوب خانواده GLP-1 مانند سماگلوتاید. راز «قرص ورزش» در چیست؟

ENV-308 در واقع قرار نیست تمام پیچیدگی‌های ورزش را در قالب یک قرص بازسازی کند. ایده آن بسیار مشخص‌تر است: تقلید از اثر یک مولکول طبیعی به نام N-lactoyl-phenylalanine یا به اختصار Lac-Phe.

دانشمندان در سال‌های اخیر متوجه شده‌اند که میزان Lac-Phe در بدن در جریان ورزش شدید افزایش می‌یابد. این مولکول پس از غذا خوردن نیز تولید می‌شود و مطالعات انجام‌شده روی حیوانات نشان داده‌اند که می‌تواند در کاهش اشتها نقش داشته باشد.

در آزمایش‌هایی روی موش‌های چاق، درمان با Lac-Phe با کاهش وزن همراه بوده است؛ یافته‌ای که توجه پژوهشگران را به ظرفیت احتمالی این مولکول برای مقابله با چاقی جلب کرده است.

اما یک مشکل وجود دارد: Lac-Phe طبیعی مدت زیادی در بدن باقی نمی‌ماند. ENV-308 با هدف حل همین مشکل طراحی شده است؛ دارویی که بتواند اثر مشابهی ایجاد کند و آن‌قدر در بدن بماند که مصرف آن به شکل یک قرص روزانه امکان‌پذیر باشد.

به گفته Enveda، این ترکیب با کمک مدل هوش مصنوعی اختصاصی این شرکت، موسوم به PRISM، شناسایی شده است. نخستین آزمایش روی انسان چه نشان داد؟

در مطالعه فاز اول، ۸۸ فرد سالم دوزهای مختلف ENV-308 را دریافت کردند. البته باید یک نکته مهم را در نظر داشت: مطالعات فاز اول اساسا برای اثبات اثربخشی دارو طراحی نمی‌شوند. هدف اصلی این مرحله بررسی ایمنی، تحمل‌پذیری و نحوه واکنش بدن به دارو است. از این منظر، نتایج اولیه امیدوارکننده بود.

در میان داوطلبان، هیچ عارضه جانبی جدی گزارش نشد و هیچ‌یک از شرکت‌کنندگان نیز به دلیل عوارض، مصرف دارو را متوقف نکردند.

شرکت همچنین اعلام کرده است که ENV-308 از نظر عوارض گوارشی، «پروفایل ایمنی استثنایی» از خود نشان داده است؛ موضوعی که در صورت تایید در مطالعات بزرگ‌تر، می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد. یک نشانه امیدوارکننده دیگر: کاهش لپتین

پژوهشگران همچنین نشانه‌هایی پیدا کردند که شاید ENV-308 واقعا بتواند بخشی از مسیر زیستی مرتبط با Lac-Phe را فعال کند.

افراد مبتلا به چاقی اغلب سطح بالایی از لپتین دارند؛ هورمونی که به مغز در تشخیص احساس سیری کمک می‌کند. یکی از فرضیه‌ها این است که در چاقی، بدن به پیام‌های لپتین به اندازه کافی پاسخ نمی‌دهد؛ پدیده‌ای که از آن با عنوان مقاومت به لپتین یاد می‌شود.

در مطالعات حیوانی، ENV-308 توانسته بود سطح لپتین را به‌سرعت کاهش دهد. در مطالعه انسانی نیز پژوهشگران کاهش سطح لپتین در گردش خون داوطلبان را مشاهده کردند.

این یافته به‌تنهایی به معنای اثبات اثر ضدچاقی دارو نیست، اما می‌تواند نشانه‌ای اولیه از فعال شدن سازوکاری باشد که پژوهشگران انتظارش را داشته‌اند. آیا واقعا می‌توان ورزش را با یک قرص جایگزین کرد؟

اینجا همان جایی است که باید کمی از هیجان تیترها فاصله بگیریم. ENV-308 هنوز «قرص ورزش» به معنای واقعی کلمه نیست.

ورزش فقط یک مسیر زیستی را فعال نمی‌کند. فعالیت بدنی مجموعه‌ای بسیار پیچیده از تغییرات را در قلب، مغز، عضلات، متابولیسم، استخوان‌ها، عروق و حتی وضعیت روانی ایجاد می‌کند.

بنابراین حتی اگر ENV-308 در ادامه تحقیقات بتواند برخی فواید متابولیکی ورزش را تقلید کند، بعید است بتواند جایگزین کامل خودِ فعالیت بدنی شود.

اما چنین دارویی می‌تواند برای گروه‌هایی اهمیت ویژه‌ای داشته باشد که کاهش وزن برایشان دشوار است، نمی‌توانند برخی عوارض گوارشی داروهای GLP-1 را تحمل کنند یا در معرض خطر بیشتری برای از دست دادن توده عضلانی قرار دارند؛ از جمله برخی افراد سالمند.

از سوی دیگر، یک قرص روزانه ممکن است برای بعضی بیماران جذاب‌تر از تزریق هفتگی باشد؛ هرچند اکنون برخی داروهای GLP-1 نیز در قالب خوراکی در دسترس قرار گرفته‌اند. قدم بعدی چیست؟

Enveda قصد دارد ENV-308 را وارد مطالعات بزرگ‌تر فاز دوم کند و توانایی آن را در کمک به حفظ کاهش وزن بررسی کند.

این شرکت همچنین در حال ارزیابی امکان استفاده از این دارو برای بیماری‌های دیگری است که ممکن است از آثار مشابه ورزش سود ببرند؛ از جمله میگرن و بیماری التهابی روده.

بنابراین هنوز تا رسیدن ENV-308 به داروخانه‌ها فاصله زیادی باقی مانده است. نتایج فاز اول فقط نشان می‌دهد که این ترکیب توانسته نخستین مانع مهم، یعنی آزمون اولیه ایمنی در انسان را پشت سر بگذارد.

پس دیگر ایده ساخت دارویی که بخشی از «شیمی ورزش» را در بدن تقلید کند، دیگر صرفاً یک داستان علمی‌تخیلی نیست. ENV-308 اکنون نخستین آزمون انسانی خود را پشت سر گذاشته و نتایج اولیه آن امیدوارکننده به نظر می‌رسد.

اما پرسش اصلی هنوز بی‌پاسخ است: آیا این مولکول می‌تواند در مطالعات بزرگ‌تر واقعا به کاهش یا حفظ وزن کمک کند و در عین حال توده عضلانی را حفظ کند؟

اگر پاسخ مثبت باشد، شاید شاهد شکل‌گیری نسل تازه‌ای از داروهای متابولیک باشیم؛ داروهایی که به جای تقلید صرف از احساس سیری، تلاش می‌کنند بخشی از پیام‌های شیمیایی بدن هنگام ورزش را بازسازی کنند.

با این حال، فعلا کفش‌ها و لباس‌های ورزشی را کنار نگذارید. این «قرص ورزش» هنوز در ابتدای مسیر است؛ و حتی در بهترین سناریو، احتمالا قرار نیست تمام آنچه ورزش برای بدن انجام می‌دهد، در یک قرص جا شود.

نورنیوز-گروه اجتماعی : حدود یک‌سوم بیمارانی که برای جراحی قلب آماده می‌شوند، به کم‌خونی مبتلا هستند. کم‌خونی به وضعیتی گفته می‌شود که در آن مقدار هموگلوبین خون کمتر از حد طبیعی است. هموگلوبین پروتئینی در گلبول‌های قرمز است که اکسیژن را از ریه‌ها به بافت‌های مختلف بدن منتقل می‌کند. پایین بودن هموگلوبین می‌تواند اکسیژن‌رسانی به اندام‌ها را کاهش دهد و توانایی بدن برای تحمل فشار ناشی از یک عمل جراحی بزرگ را محدود کند. به همین دلیل، مدیریت کم‌خونی پیش از جراحی قلب می‌تواند یکی از بخش‌های مهم آماده‌سازی بیمار برای عمل باشد.

بر اساس اطلاعات آماری، بین ۲۰ تا ۵۰ درصد بیمارانی که جراحی قلب انجام می‌دهند، پس از عمل به انتقال خون نیاز پیدا می‌کنند. انتقال خون در بسیاری از موارد ضروری و نجات‌بخش است، اما می‌تواند با افزایش احتمال بروز عوارض، طولانی‌تر شدن مدت بستری و حتی افزایش خطر مرگ پس از جراحی همراه باشد. مطالعات پیشین نشان داده بودند که تزریق وریدی آهن پیش از عمل می‌تواند مقدار هموگلوبین را افزایش دهد و احتمالاً نیاز به انتقال خون را کمتر کند. با این حال، شواهد کافی وجود نداشت که نشان دهد این اقدام، پیامدهایی را که مستقیماً برای بیمار اهمیت دارند، مانند بازگشت سریع‌تر به خانه و کیفیت بهتر دوره بهبودی، بهبود می‌بخشد.

برای پاسخ به این ابهام، پژوهشگرانی که در ۳۳ بیمارستان واقع در ۱۰ کشور از جمله دانشگاه‌های ملبورن، دیکین، موناش و فلیندرز استرالیا فعالیت داشتند، تحقیقی درباره اثر جبران آهن از راه تزریق وریدی پیش از جراحی قلب انجام دادند. این پژوهش اهمیت دریافت آهن پیش از عمل برای بهبود وضعیت بیماران کم‌خون پس از جراحی قلب و نیاز آنان به فرآورده‌های خونی، بررسی شد.

در کارآزمایی بالینی فوق، ۹۵۵ فرد بزرگسال مبتلا به کم‌خونی که قرار بود به‌صورت برنامه‌ریزی‌شده تحت جراحی قلب قرار گیرند، ثبت‌نام کردند. میانگین سنی شرکت‌کنندگان ۶۶ سال بود و ۶۰ درصد آنان را مردان تشکیل می‌دادند. عواملی مانند سن، جنسیت، قومیت و بیماری‌های قبلی نیز در تحلیل‌ها مورد توجه قرار گرفت.

شرکت‌کنندگان به‌صورت تصادفی در دو گروه قرار گرفتند. گروه نخست بین یک تا ۲۶ هفته پیش از جراحی آهن وریدی دریافت کرد و به گروه دوم دارونما داده شد؛ دارونما ماده‌ای است که ظاهر درمان را دارد، اما ماده مؤثر مورد بررسی را در بر نمی‌گیرد. پژوهشگران تعداد روزهایی را ثبت کردند که هر بیمار در ۹۰ روز پس از عمل، زنده و در خانه سپری کرده بود. میزان انتقال گلبول قرمز، عوارض پس از جراحی و مدت بستری در بیمارستان نیز بررسی شد.

نتایج بررسی‌ها که در نشریه علمی The BMJ منتشر شده‌اند، نشان دادند بیمارانی که آهن وریدی دریافت کرده بودند، طی ۹۰ روز پس از جراحی به‌طور میانگین ۸۱ روز را زنده و در خانه گذراندند؛ این رقم در گروه دارونما ۸۰ روز بود. بنابراین، درمان با آهن وریدی به‌طور متوسط با یک روز حضور بیشتر در خانه همراه شد. پژوهشگران تأکید کردند که اختلاف یک روز در یک دوره ۹۰ روزه، به‌تنهایی اثر درمانی کوچکی محسوب می‌شود و نباید اهمیت آن بیش از اندازه ارزیابی شود.

برآورد پژوهشگران نشان داد که تجویز آهن وریدی برای هر ۱۰۰ بیمار می‌تواند در مجموع حدود ۴۴ واحد از فرآورده‌های خونی مصرفی کم کند. با وجود این، میان دو گروه از نظر عوارض عمده پس از عمل یا طول مدت بستری در بیمارستان تفاوتی مشاهده نشد.

افزایش هموگلوبین پیش از جراحی و کاهش نیاز به انتقال گلبول قرمز می‌تواند از دو جهت اهمیت داشته باشد. نخست آنکه بیمار کمتر در معرض پیامدهای احتمالی مرتبط با انتقال خون قرار می‌گیرد. دوم آنکه کاهش مصرف فرآورده‌های خونی ممکن است به مدیریت بهتر ذخایر خون در مراکز درمانی کمک کند. صرفه‌جویی ۴۴ واحد فرآورده خونی به ازای هر ۱۰۰ بیمار، به‌ویژه در بیمارستان‌هایی که تعداد زیادی جراحی قلب انجام می‌دهند، می‌تواند از نظر برنامه‌ریزی منابع درمانی قابل توجه باشد.

محققان در جمع‌بندی اعلام کردند جبران آهن از طریق تزریق وریدی پیش از جراحی قلب، مقدار هموگلوبین پیش از عمل را افزایش داد، نیاز به انتقال گلبول قرمز را کاهش داد و در ۹۰ روز نخست پس از جراحی با یک روز حضور بیشتر بیمار در خانه همراه شد. با این حال، این روش باعث کاهش قابل مشاهده عوارض عمده یا مدت بستری نشد؛ بنابراین، مزیت اصلی آن را باید در کاهش مصرف خون و بهبود محدود برخی شاخص‌های بهبودی دانست.

نورنیوز-گروه اجتماعی : ضربان‌ساز قلبی وسیله‌ای الکتریکی است که با ارسال پیام‌های منظم، ضربان قلب را تنظیم می‌کند. این دستگاه برای افرادی به کار می‌رود که قلبشان نمی‌تواند ریتمی منظم و مناسب ایجاد کند. ضربان‌سازها طی حدود ۷۰ سال گذشته از ابزارهایی بزرگ و ساده به دستگاه‌هایی کوچک و هوشمند تبدیل شده‌اند که می‌توانند ریتم قلب را تشخیص دهند و متناسب با آن واکنش نشان دهند.

در سال‌های گذشته، نوعی ضربان‌ساز بدون سیم یا «بدون لید» وارد بازار شد که درون یک محفظه تیتانیومی کوچک، تقریباً هم‌اندازه یک قرص ویتامین بزرگ، قرار می‌گیرد و از راه رگ پا به حفره پایینی سمت راست قلب منتقل می‌شود. این روش به کاشت دستگاه در قفسه سینه نیاز ندارد و معمولاً با بهبود سریع‌تر و عوارض کمتر همراه است. با این حال، باتری بیش از نیمی از اندازه و وزن این دستگاه را تشکیل می‌دهد و تنها حدود هفت تا ۱۰ سال دوام می‌آورد. پس از پایان عمر باتری، خارج کردن دستگاه از داخل قلب دشوار است و ممکن است دستگاه قدیمی در قلب باقی بماند و دستگاه تازه‌ای در کنار آن کاشته شود. این مسئله برای بیماران جوان که احتمالاً به چندین تعویض نیاز دارند، اهمیت بیشتری دارد.

در همین زمینه، محققان رشته علوم و مهندسی مواد در دانشگاه ویسکانسین-مدیسن آمریکا، پژوهشی برای ساخت ضربان‌سازی انجام دادند که انرژی خود را از ضربان قلب می‌گیرد. هدف اصلی آنان ساخت سامانه‌ای بسیار کوچک بود که بتواند در فضای باتری ضربان‌ساز بدون لید قرار بگیرد، بدون آن‌که اندازه کلی دستگاه افزایش پیدا کند.

محققان برای این کار از وسیله‌ای به نام «نانوزاینده تریبوالکتریک» استفاده کردند. این وسیله با حرکت دو ماده دارای بار الکتریکی مخالف، مقدار کمی برق تولید می‌کند. آنان ساختاری نوسان‌کننده طراحی کردند که از صفحه‌های الکترودی تشکیل شده بود. یک سوی این صفحه‌ها با مس و سوی دیگر با نوعی فیلم فلورینه پوشانده شد. هنگام تپش قلب، حرکت قلب باعث فشرده شدن این ساختار و نزدیک شدن صفحه‌ها به یکدیگر می‌شود. سپس با جدا شدن صفحه‌ها، حرکت کوچک میان آن‌ها بار الکتریکی ایجاد می‌کند. این انرژی یا مستقیماً برای کار کردن ضربان‌ساز به کار می‌رود یا در یک خازن کوچک ذخیره می‌شود.

طراحی این وسیله نیازمند آزمایش‌های متعدد بود. پژوهشگران باید میان انعطاف‌پذیری و پایداری تعادل ایجاد می‌کردند تا ساختار بتواند میلیون‌ها بار حرکت کند و در عین حال شکل و عملکرد مطلوب خود را حفظ کند. جای سیم‌ها، پهنای آن‌ها، ضخامت صفحه‌های الکترودی و مواد زیرین نیز به‌دقت تنظیم شد تا بیشترین انرژی ممکن در فضای بسیار محدود تولید شود.

آزمایش‌های آزمایشگاهی نشان دادند که نانوزاینده می‌تواند در هر سانتی‌متر مکعب، ۲۷۶٫۶ میکرووات انرژی تولید کند. این مقدار برای راه‌اندازی ضربان‌ساز کافی بود و از میزان انرژی تولیدشده در راهکارهای کوچک قبلی، از جمله نانوزاینده‌های پیزوالکتریک و تریبوالکتریک، بیشتر بود. به بیان ساده، دستگاه توانست از حرکت‌های بسیار کوچک، انرژی قابل استفاده‌ای برای یک ابزار پزشکی حساس تولید کند.

پژوهشگران سپس نمونه اولیه را در بدن یک خوک کاشتند و عملکرد و سازگاری آن با بدن را به مدت یک ماه بررسی کردند. این وسیله در آزمایش‌های عملی توانست انرژی لازم برای تحریک قلب را تأمین کند. همچنین واکنش نامطلوبی بیش از آنچه در ضربان‌سازهای معمولیِ باتری‌دار دیده می‌شود، مشاهده نشد.

البته این فناوری هنوز برای استفاده در انسان آماده نیست. یکی از چالش‌های باقی‌مانده، تفاوت میان حرکت قلب در شرایط واقعی و حرکت ایده‌آل دستگاه است. قلب فقط به صورت بالا و پایین حرکت نمی‌کند، بلکه حرکتی پیچشی و نامنظم دارد. پژوهشگران باید سازوکار نانوزاینده را به گونه‌ای اصلاح کنند که بتواند این حرکت پیچیده را به نوسان مکانیکی مؤثر تبدیل کند و انرژی کافی و پایدار تولید کند. آنان همچنین باید ایمنی، دوام و عملکرد آن را در آزمایش‌های بیشتری بررسی کنند.

مجریان این پژوهش می‌گویند ساخت این نوسان‌کننده از نظر تولید نسبتاً کم‌هزینه است و از نظر مکانیکی می‌تواند به اندازه عمر ضربان‌ساز دوام بیاورد. با این حال، تجاری‌سازی و استفاده بالینی از آن احتمالاً چند سال زمان خواهد برد. این دستگاه در بنیاد پژوهشی فارغ‌التحصیلان ویسکانسین ثبت شده است، اما پیش از آغاز آزمایش‌های انسانی، مسائل فنی مهمی باید برطرف شود.

یکی از متخصصان الکتروفیزیولوژی قلب در بیمارستان و کلینیک‌های دانشگاه ویسکانسین در این خصوص معتقد است که چنین فناوری‌ای می‌تواند نیاز به جراحی‌های دوباره برای تعویض مولد ضربان‌ساز را کاهش دهد. در صورت موفقیت این روش، بیماران ممکن است بتوانند یک دستگاه را برای مدت بسیار طولانی، حتی تمام عمر، در بدن خود داشته باشند. این موضوع به‌ویژه برای افرادی اهمیت دارد که در سنین پایین به ضربان‌ساز نیاز پیدا می‌کنند.

اهمیت این پژوهش که نتایج آن در نشریه Science Advances منتشر شده‌اند، فقط به تأمین انرژی یک ضربان‌ساز محدود نمی‌شود. به اعتقاد محققان منبع انرژی پایدار و خودکفا می‌تواند به مهندسان آزادی بیشتری برای ساخت نسل تازه‌ای از ابزارهای قلبی بدهد. چنین ابزارهایی ممکن است در آینده کوچک‌تر باشند و علاوه بر درمان، توانایی‌های بیشتری برای پایش وضعیت قلب و تشخیص مشکلات داشته باشند.