عصر ایران/ سواد زندگی؛ مریم طرزی - همه ما بارها شاهد این صحنه در شبکههای اجتماعی بودهایم: فردی یک نظر جنجالی، بیدقت یا حتی توهینآمیز منتشر میکند. در ابتدا، واکنشها طبیعی است؛ مخالفت، نقد و حتی کمی تمسخر. اما به سرعت، اوضاع از کنترل خارج میشود.
کاربران فضای مجازی دست به کار میشوند تا هویت واقعی فرد را پیدا کنند، محل کارش را بیابند و با کارفرمایش تماس بگیرند.
اطلاعات شخصی او در سراسر اینترنت پخش میشود. در این نقطه، به جای اینکه اکثریت فریاد بزنند «این کار از خط قرمز عبور کرد!»، واکنش غالب چیزی شبیه به این است: «آره، دیگه تقصیر خودش بود!» یا «خب، حقش بود!».
این تغییر نگرش، همان پدیدهای است که در روانشناسی به آن «شادنفرود» (Schadenfreude) میگویند؛ لذت بردن از رنج دیگران، آن هم وقتی که ما معتقدیم آن فرد لیاقتش را داشته است. شادنفرود چیست و چرا در ما شکل میگیرد؟
وقتی انتقاد به حمله تبدیل میشود
واژه «شادنفرود» از دو بخش آلمانی «Schaden» (آسیب یا رنج) و «Freude» (شادی یا لذت) تشکیل شده است.
در روانشناسی، این اصطلاح به احساس لذت یا رضایتی گفته میشود که هنگام مشاهده شکست، درد یا تحقیر دیگران تجربه میکنیم.
این احساس زمانی تشدید میشود که ما هدف را «شایسته مجازات» بدانیم.
پژوهشهای روانشناسی نشان میدهد که شادنفرود ریشه در نیاز ما به عدالت و حفظ جایگاه اجتماعی دارد.
وقتی کسی قوانین نانوشته گروه را نقض میکند، دیدن مجازات او این پیام را به ما میدهد که «نظم برقرار شده است» و «ما که چنین خطایی نکردهایم، جایگاه بهتری داریم».
نکته کلیدی: شادنفرود لزوماً به معنای بدخواهی محض نیست؛ بلکه اغلب واکنشی است به نقض عدالت درکشده. اما مشکل از جایی شروع میشود که این احساس، ما را به توجیه رفتارهای آسیبزا و فراتر از حد انتقاد سوق میدهد.
طبق جدیدترین پژوهشها در حوزه روانشناسی اجتماعی، این پدیده زمانی تشدید میشود که ما افراد را قضاوت کنیم و نیز آن هدف حمله را «شایسته مجازات» بدانیم.
در این شرایط، ذهن ما از پرسیدن سوال اخلاقی «آیا این واکنش درست است؟» به سوالی کاملاً متفاوت تغییر مسیر میدهد: «آیا این شخص لیاقتش را داشت؟».
در ادامه، عمیقاً به این مکانیسم ذهنی میپردازیم و نشان میدهیم …
