مجید قربانی، روانشناس و کارشناس حوزه اعتیاد، با تشریح ابعاد مختلف پیشگیری از اعتیاد اظهار کرد: پیشگیری یک مفهوم سلامتمحور است که در همه حوزههای بهداشت و سلامت کاربرد دارد و به مجموعه اقداماتی گفته میشود که از بروز شرایط آسیبزا و بیماریها جلوگیری میکند.
به گزارش روابط عمومی ستاد مبارزه با مواد مخدر، وی با بیان اینکه اختلال مصرف مواد نیز همانند سایر بیماریها در چارچوب نظام سلامت قابل بررسی است، افزود: هدف پیشگیری، تمرکز بر افرادی است که هنوز به مصرف مواد و اعتیاد مبتلا نشدهاند؛ بنابراین مخاطب برنامههای پیشگیرانه، همه افراد جامعه هستند، نه فقط کسانی که دچار اعتیاد شدهاند.
قربانی با اشاره به سطوح مختلف پیشگیری گفت: پیشگیری در سه سطح اولیه، ثانویه و ثالث انجام میشود. در پیشگیری اولیه، تمامی اقدامات با هدف جلوگیری از آغاز مصرف مواد صورت میگیرد. پیشگیری ثانویه بر مداخلات زودهنگام برای افرادی تمرکز دارد که مصرف را آغاز کردهاند اما هنوز وابستگی شدیدی پیدا نکردهاند و در پیشگیری ثالث نیز هدف، کاهش آسیبها و جلوگیری از گسترش مشکلات در افرادی است که به اختلال مصرف مواد مبتلا هستند.
وی ادامه داد: بسیاری از افراد تصور میکنند مصرف یکی دو بار مواد یا برخی داروهای دارای اثرات مخدر، مشکلی ایجاد نمیکند، در حالی که همین رفتارها میتواند زمینهساز وابستگی و اعتیاد شود. علاوه بر این، هرگونه وابستگی بیمارگونه به یک رفتار نیز در چارچوب رفتارهای اعتیادی قابل بررسی است.
این کارشناس حوزه اعتیاد با اشاره به تحول رویکردهای پیشگیری در دنیا اظهار داشت: در سالهای گذشته، اطلاعرسانی مستقیم درباره مواد مخدر یکی از مهمترین راهبردهای پیشگیری بود و حتی تلاش میشد با ایجاد ترس و هشدار، افراد از مصرف مواد بازداشته شوند، اما تجربه نشان داد این شیوه بهتنهایی اثربخش نیست.
وی افزود: پیشگیری یک تیغ دولبه است؛ اگر آموزشها بهصورت علمی، دقیق و متناسب با مخاطب طراحی نشوند، ممکن است نتیجه معکوس داشته باشند و حتی حس کنجکاوی برخی افراد را برای تجربه مصرف مواد افزایش دهند؛ از این رو، شیوههای نوین پیشگیری بیشتر بر آموزشهای غیرمستقیم و ارتقای توانمندیهای فردی و اجتماعی متمرکز هستند.
قربانی با بیان اینکه پس از رویکرد اطلاعرسانی، آموزش مهارتهای فردی و ایجاد جایگزینهای سالم برای اوقات فراغت مورد توجه قرار گرفت، گفت: بعدها مشخص شد که حتی افرادی که از امکانات مناسب برخوردار هستند نیز ممکن است به سمت مصرف مواد گرایش پیدا کنند؛ بنابراین رویکرد «مقاومت اجتماعی» و آموزش مهارت «نه گفتن» به پیشنهادهای پرخطر، به عنوان یکی از مؤثرترین روشهای پیشگیری مورد توجه قرار گرفت.
وی آموزش مهارتهای زندگی را از مهمترین برنامههای پیشگیری دانست و تصریح کرد: آموزش مهارتهایی مانند تصمیمگیری، حل مسئله، مدیریت هیجان، برقراری ارتباط مؤثر و سایر مهارتهای اساسی زندگی، توان افراد را برای مقابله با آسیبهای اجتماعی و رفتارهای پرخطر افزایش میدهد.
این روانشناس با تأکید بر نقش محوری خانواده در پیشگیری از اعتیاد اظهار کرد: پژوهشها نشان میدهد خانوادههای آگاه، توانمند و دارای ارتباط مؤثر با فرزندان، مهمترین عامل محافظتکننده در برابر گرایش نوجوانان و جوانان به مصرف مواد هستند؛ از این رو، سیاستهای پیشگیرانه باید بیش از هر چیز بر آموزش و توانمندسازی خانوادهها متمرکز شوند.
قربانی با اشاره به اهمیت مداخلات زودهنگام گفت: نباید منتظر ماند تا فردی گرفتار اعتیاد شود و سپس برای درمان او اقدام کرد، بلکه پیشگیری باید از سالها قبل آغاز شود.
وی افزود: حتی انتخاب همسر نیز میتواند بخشی از فرایند پیشگیری باشد؛ زیرا بسیاری از مشکلات و آسیبهای خانوادگی از همان مرحله انتخاب آغاز میشوند و سلامت روان زوجین نقش مهمی در سلامت نسل آینده دارد.
این کارشناس حوزه اعتیاد ادامه داد: دوران بارداری نیز از مهمترین مراحل مداخله پیشگیرانه است. آموزش مادران درباره آثار مصرف سیگار، دخانیات، الکل و برخی داروها بر سلامت جنین، یکی از اقدامات ضروری در برنامههای پیشگیری به شمار میرود؛ چراکه تحقیقات نشان داده است مصرف این مواد میتواند آثار جبرانناپذیری بر رشد و سلامت کودک داشته باشد.
وی در پایان با تأکید بر ضرورت برنامهریزی جامع در حوزه پیشگیری خاطرنشان کرد: اجرای سیاستهای علمی، آموزش مستمر، تقویت مهارتهای زندگی، افزایش آگاهی خانوادهها و آغاز مداخلات از سنین بسیار پایین، میتواند نقش تعیینکنندهای در کاهش گرایش به مصرف مواد و ارتقای سلامت جامعه داشته باشد.
