رویداد۲۴| سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ در حالی به پایان رسید که سه ماه آخر آن یا تعطیل بود یا به صورت غیرحضوری برگزار شد. آموزش و پرورش پس از آغاز جنگ چهل روزه اعلام کرده بود مدارس تا اطلاع ثانوی غیر حضوری است. حال که مدارس بهخاطر تعطیلات تابستانی تعطیل است، اطلاع رسمی در دست نیست که وضعیت مدارس در سال تحصیلی آینده چگونه خواهد بود.
تعطیلی و غیرحضوری شدن مدارس در سالهای اخیر به یکی از مهمترین مسائل نظام آموزشی ایران تبدیل شده است؛ مسئلهای که در ابتدا شاید تصمیمی موقت برای عبور از بحرانهای کوتاهمدت به نظر میرسید، اما امروز به بخشی از واقعیت زندگی دانشآموزان، معلمان و خانوادهها یعنی حدود یک چهارم جمعیت کشور تبدیل شده است. حتی در شرایطی که درگیریهای نظامی کاهش یافته و کشور در شرایط آتشبس بسر میبرد، همچنان آموزش به شکل غیرحضوری ادامه یافته است. در این میان این پرسش مطرح میشود که دولت تا چه حد توانسته الزامات چنین تغییری را فراهم کند و چه پاسخی دربرابر پیامدهای آموزش غیرحضوری دارد؟
تعطیلی مدارس در شرایط اضطراری ناشی از هر بحرانی قابل درک است، اما تداوم آن بدون آنکه دلیل قانع کنندهای وجود داشته باشد حاکی ازناپایداری نظام آموزشی در کشور است. در دوران جنگ ایران و عراق با وجود این که کشور هشت سال درگیر جنگ بود، نظام آموزشی به کار خود ادامه داد و مدارس تنها در برخی مناطق جنگی و در مقطعی پس از کشیده شدن جنگ به شهرها، در دورهای کوتاه تعطیل شدند، اما طی جنگ اخیر مدارس در سراسر کشور حتی پس از برقراری آتش بس نیز غیرحضوری شد.
مسئولان آموزش و پرورش نیز بهجای آنکه در پی چارهجویی برای کاهش آموزش غیرحضوری باشند، بر توسعه آموزش مجازی تأکید دارند. احمد محمودزاده، معاون وزیر آموزشوپرورش، اعلام کرده است: «اساسنامه مدارس مجازی تصویب و ابلاغ شده است و با اجرای این طرح، هیچ دانشآموز واجبالتعلیم از تحصیل باز نخواهد ماند.»
این در حالی است که گزارشهای میدانی نشان میدهد آموزش مجازی برای بسیاری از خانوادهها مشکلات جدی به همراه آورده است. «سلامتنیوز» درگزارشی پس از آتش بس جنگ ۴۰ روزه منتشر شده از مادری با سه فرزند دانشآموز نقل میکند که در زمان برگزاری کلاسهای آنلاین، کودکانش تمرکز کافی ندارند و فضای خانه به محیطی شلوغ و پراسترس تبدیل شده. نمونههایی از این دست در گزارش سایر رسانهها و همچنین رسانههای اجتماعی متعدد به چشم میخورد. این آسیبها برای دانشآموزان مقطع ابتدایی جدیتر است، زیرا در این سنین تعامل مستقیم و حضور در فضای واقعی مدرسه نقش اساسی در رشد شناختی و اجتماعی دارد. یک کارشناس آموزش در گفتوگو با خبرآنلاین در اردیبهشت ۱۴۰۵ تأکید میکند: «آموزش مجازی دیگر فقط یک راه حل اضطراری نیست، بلکه کمکم دارد به یک سیاست دائمی تبدیل میشود.» او همچنین میگوید «امروزه در کشور ما تقریباً ۸۰ درصد آموزش در فضای مجازی عملاً تعطیل است؛ چرا که دانشآموز فقط حضورش را ثبت میکند، اما یا خواب است یا مشغول کار دیگری.»
معلمان نیز از این وضعیت آسیب دیدهاند. آموزش مجازی برای آنها با افزایش فشار کاری، مشکلات فنی و کاهش کیفیت ارتباط آموزشی همراه شده است. بسیاری از معلمان مجبور شدهاند بدون امکانات کافی، کلاسهای آنلاین را مدیریت کنند و همزمان مشکلات زیرساختی مانند قطعی اینترنت و ضعف سامانههای آموزشی را نیز تحمل کنند. در میزگردی که دوم دیماه ۱۴۰۴ توسط خبرگزاری تسنیم در اهواز برگزار شد، معلمان تأکید کردند که «آموزش غیرحضوری نتوانسته جای تعامل مستقیم و محیط پویای مدرسه را پر کند».
بسیاری از کارشناسان معتقدند حتی اگر آموزش مجازی جایگزینی موقت برای شرایط کنونی باشد، زیرساختهای آموزش مجازی همچنان با چالش جدی مواجه است. اگرچه سامانههایی مانند «شاد» راهاندازی شدهاند، اما سرعت پایین اینترنت، قطعیهای مکرر، ضعف سرورها و هزینه بالای دسترسی باعث شده کیفیت آموزش آنلاین در بسیاری از مناطق کاهش یابد. برخی خانوادهها نیز توان خرید گوشی هوشمند یا لپتاپ را ندارند و در نتیجه بخشی از دانشآموزان عملاً از چرخه آموزش حذف میشوند. در ماههای اخیر نیز گزارشهایی از سردرگمی در تصمیمگیریهای آموزشی منتشرشده است؛ بهطوری که در برخی استانها مدارس حتی در زمان اعلام آموزش مجازی نیز فعالیت منسجم نداشتهاند.
ابراهیم سحرخیز، معاون پیشین وزارت آموزش و پرورش، با اشاره به وضعیت کلی نظام آموزشی ایران معتقد است که حتی پیش از دوران کرونا نیز بخشی از دانشآموزان در وضعیت «فقر یادگیری» قرار داشتهاند و آموزش مجازی این شکاف را تشدید کرده است. به باور او زیرساخت نابرابر باعث شده دانشآموزان مناطق محروم بیش از دیگران از چرخه آموزش عقب بمانند و در مقابل، دانشآموزان برخوردار با استفاده از امکانات آموزشی بیشتر بتوانند فاصله خود را جبران کنند.
خبرگزاری تسنیم نیز در گزارشی با عنوان «سقوط عدالت آموزشی در شکاف طبقاتی» به همین مسئله اشاره کرده و افزایش فاصله آموزشی میان مناطق برخوردار و محروم را یکی از پیامدهای جدی آموزش غیرحضوری دانسته است.
آییننامه «تأمین، حفظ و ارتقای سلامت جسمی، روانی و اجتماعی دانشآموزان» که در سال ۱۳۸۴ به تصویب هیئت وزیران رسید، آموزشوپرورش را موظف به حفظ سلامت روانی و اجتماعی دانشآموزان میداند. تصویب چنین آییننامهای نشان میدهد که مدرسه فقط محل آموزش کتابهای درسی نیست، بلکه بخشی از امنیت روانی و اجتماعی جامعه محسوب میشود. همچنین در «نظام جامع راهنمایی و مشاوره» آموزشوپرورش نیز بر موضوعاتی مانند مداخلات حمایتی، سلامت روان وحمایت اجتماعی در مدارس تأکید شده است؛ یعنی مدرسه صرفاً محل تدریس نیست، بلکه بخشی از ثبات اجتماعی جامعه به شمار میرود.
اگرچه مسئولان هدف از تعطیلی مدارس را حفظ سلامت و امنیت دانشآموزان اعلام میکنند، اما تداوم این وضعیت نشان میدهد مسئله تنها به بحرانهای مقطعی محدود نیست. از این رو دولت ابتدا باید روشن کند دلیل مجازی شدن مدارس دقیقا چیست؟ اگر ورای مسائل امنیتی که در زمان آتش بس توجیهی ندارد، برای افکار عمومی روشن کند این وضعیت قرار است تا کی ادامه یابد؟
