کاسپین در آستانه بحرانی چندوجهی/ زخم های آب رفتن خزر از معیشت تا ژئوپلیتیک منطقه

دریاچه کاسپین، دریای خزر ، دریای مازندران؛ فرقی ندارد دیگر به چه نامی بخوانیمش وقتی حالا می دانیم که این بزرگ ترین دریاچه جهان سالی 20 سانتی متر آب می رود و نخستین قربانیان این عقب نشینی کاسپین، تالاب‌های ساحلی هستند.وقتی آب خزر پایین می رود ارتباط دریا با تالاب‌های انزلی، خلیج گرگان، میانکاله و لپو–زاغمرز کم می‌شود.آن زمان است که اثرات کاهش عمق تالاب، افزایش رسوب‌گذاری، گسترش نیزارها، رشد گیاهان مهاجم، افت کیفیت آب، از بین رفتن زیستگاه حیوانات و افزایش خطر آتش سوزی را به چشم می بینیم.معیشت مردمان همسایه دریا، دومین آسیب افت تراز خزر است. قرن هاست که زندگی هزاران خانوار در گیلان، مازندران و گلستان به دریا وابسته‌ شده و اثر کم شدن آب دریا، خود را به شکل کاهش ذخایر ماهیان، آسیب به صنعت شیلات و خاویار، افت درآمد صیادان، کاهش گردشگری و اختلال در حمل‌ونقل دریایی در مهاجرت و مشکلات اجتماعی دریا نشینان نشان می‌دهد.اما مشکلات به همین جا ختم نمی شود. وقتی اب دریا پایین می‌رود بنادر هم دیگر امکان پذیرش کشتی‌های بزرگ را ندارند و باید لایروبی شوند یا ناوگان دریایی متناسب باید با شرایط جدید نوسازی شود.دردسر جدید دیگر در این میان اراضی‌ است که با عقب‌نشینی دریا سر از آب بیرون می آوردند و با خطر زمین‌خواری برای ساخت‌وسازهای غیرمجاز رو به رو هستند.

اگرچه عجیب به نظر می رسد اما کاهش سطح آب خزر فرونشست زمین را نیز تشدید کرده است. به خاطر افزایش برداشت از آب‌های زیرزمینی به دلیل کم شدن آب های سطحی، مناطق شرقی مازندران از جمله بهشهر و گلوگاه با فرونشست سالانه دو تا چهار سانتی‌متر روبه‌رو شده اند.این مشکل از مرزهای کشور فراتر هم می رود. چالش با کشورهای همسایه بر سر مرز آبی، بعد ژئوپلیتیکی این آسیب است. با عقب‌نشینی خط ساحلی، «خط مبدأ» که مبنای تعیین مرزهای دریایی است تغییر می‌کند و شاید در آینده به شکل اختلاف بر سر میادین نفتی و تعیین محدوده‌های دریایی نمود پیدا کند.پس از آن که که چهارمین دریاچه بزرگ جهان آرال در روسیه در سال 1960 خشک شد امروز 50 سال بعد این دریاچه سابق با انتشار رسوبات در هوا، به پدیده نوظهور بمب کربنی تبدیل شده که سالانه میلیون‌ها تن دی‌اکسید کربن وارد جو می‌کند و برای این که 50 سال بعد شاهد تولد بمب کربنی جدیدی در محل دریای سابق خزر نباشیم کشورهای ساحلی برای سازگاری با این شرایط همکاری‌های منطقه‌ای را آغاز کرده‌اند، اما هنوز هیچ راهکار مؤثری برای متوقف کردن روند کاهش تراز آب دریای خزر به اجرا نرسیده است.