اگر چهار کاربر ایرانی کنار هم بنشینند، احتمال زیادی وجود دارد که سه نفر از آنها برای ورود به اینترنت، پیش از باز کردن هر برنامه یا وبسایتی، ابتدا فیلترشکن خود را روشن کنند. این دیگر رفتار گروه کوچکی از کاربران حرفهای یا فعالان حوزه فناوری نیست؛ به بخشی از عادت روزانه میلیونها نفر تبدیل شده است.
تازهترین نظرسنجی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) نشان میدهد ۷۴.۴ درصد کاربران اینترنت در ایران از فیلترشکن استفاده میکنند. عددی که از یک تغییر عمیق در زیست دیجیتال جامعه خبر میدهد؛ تغییری که پیامدهای آن دیگر فقط به دسترسی به اینستاگرام یا تلگرام محدود نیست و اقتصاد، امنیت سایبری، آموزش، سبک زندگی و حتی شیوه مواجهه کودکان و نوجوانان با اینترنت را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
شاید تا چند سال پیش استفاده از VPN اقدامی موقتی برای دسترسی به چند وبسایت یا شبکه اجتماعی بود، اما امروز برای میلیونها ایرانی، روشن کردن فیلترشکن نخستین گام ورود به اینترنت است. این تغییر، تنها یک رفتار فناورانه نیست؛ بلکه نشانه شکلگیری نوعی «اینترنت دوم» است؛ اینترنتی که بخش بزرگی از کاربران، آن را نه از مسیر عادی، بلکه از مسیر نرمافزارهای واسطه تجربه میکنند.
در کنار این واقعیت، دادههای ایسپا نکته مهم دیگری را نیز آشکار میکند؛ کاربران ایرانی در حالی گستردهترین استفاده از فیلترشکن را تجربه میکنند که اولویت اصلی آنان دیگر صرفاً رفع فیلتر نیست. برای بخش بزرگی از مردم، کیفیت و سرعت اینترنت به مطالبهای مهمتر از خود فیلترینگ تبدیل شده است. همین تناقض ظاهری، یکی از مهمترین پیامهای این نظرسنجی است.
از ابزار استثنایی تا ابزار روزمره
در بسیاری از کشورها، استفاده از VPN بیشتر به متخصصان فناوری، شرکتهای بینالمللی یا افرادی محدود میشود که به دلایل امنیتی یا شغلی به ارتباطات رمزگذاریشده نیاز دارند. در ایران اما این ابزار، سالهاست از یک فناوری تخصصی خارج شده و به بخشی از زندگی روزمره کاربران تبدیل شده است.
براساس نتایج نظرسنجی ایسپا، نزدیک به سهچهارم کاربران اینترنت از فیلترشکن استفاده میکنند. به بیان دیگر، استفاده از VPN دیگر یک رفتار استثنایی نیست؛ بلکه به رفتار غالب کاربران تبدیل شده است.
