وقف در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی تنها به معنای بخشیدن یک مال برای امور خیر نبوده، بلکه در دورههایی از تاریخ، به سازوکاری برای ماندگار کردن علم، آموزش و خدمت عمومی تبدیل شده است؛ ربع رشیدی تبریز یکی از روشنترین نمونههای این پیوند است؛ مجموعهای علمی که استمرار فعالیت آن بر شبکهای گسترده از موقوفات استوار بود و وقفنامه آن، فراتر از ثبت اموال، قواعد اداره و تأمین هزینههای یک نهاد علمی را نیز ثبت کرده است. از همین رو، وقفنامه ربع رشیدی را میتوان نه فقط سندی از یک سنت نیکوکارانه، بلکه روایتی مکتوب از تجربه تاریخی پیوند ثروت، وقف و توسعه علم در تبریز عصر ایلخانی دانست.
وقفنامه ربع رشیدی؛ سندی برای آسیبشناسی پیدایش و زوال یک نهاد بزرگ علمی در ایران
محمد طاهری خسروشاهی، رئیس بنیاد ایرانشناسی آذربایجان شرقی در سالروز وقف در گفتوگو با ایسنا، وقف را یکی از جلوههای مهم ترویج علم و توسعه دانش دانست و گفت: وقفنامه ربع رشیدی علاوه بر آنکه سندی ارزشمند از تاریخ وقف در ایران است، تصویری روشن از وضعیت فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی تبریز در دوره ایلخانی ارائه میدهد و میتواند به عنوان منبعی برای آسیبشناسی پیدایش و زوال یک نهاد بزرگ علمی در تاریخ ایران مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به جایگاه وقف در فرهنگ اسلامی و ایرانی، اظهار کرد: وقف اموال در راههای خیر و عامالمنفعه، یکی از نمونههای بارز کارهای شایسته در حوزه ترویج علم و توسعه دانش است و تجلی واقعی آن را میتوان در سیره پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) مشاهده کرد. وقف در اسلام و ایران از جایگاه رفیعی برخوردار است و یکی از مصادیق مهم باقیاتالصالحات به شمار میرود. افرادی که دسترنج عمر خود را در مسیر ترویج دانش و توسعه علم وقف میکنند، در واقع ثمره زندگی خود را به میراثی ماندگار و جاودانه تبدیل میکنند. توجه علمی به وقفنامهها را یکی از بایستههای مهم پژوهشی است. متأسفانه تاکنون تلاش علمی چشمگیری برای بازخوانی وقفنامهها و معرفی موقوفات صورت نگرفته و این بایسته پژوهشی برای مدتها در غبار فراموشی قرار گرفته است.
وی با تأکید بر نقش وقف در توسعه آموزش و پژوهش، ادامه داد: نگاهی به تاریخ تمدن ایران اسلامی نشان میدهد که نظام آموزشی کشور در دورههای مختلف، مرهون نقشآفرینی …
