اگر منظور نخستین فضای نمایش آثار باشد، باید به دوران ناصرالدینشاه قاجار و کاخ گلستان بازگردیم؛ اگر نخستین نهاد رسمی موزه مدنظر باشد، دارالفنون نقطه آغاز است و اگر نخستین ساختمان مستقلی که از ابتدا برای موزه ساخته شد ملاک قرار بگیرد، بیشک باید به سراغ موزه ایران باستان (موزه ملی ایران) برویم.
نخستین گام جدی در شکلگیری موزهداری نوین ایران در دوره ناصرالدینشاه قاجار برداشته شد. ناصرالدینشاه که در جریان سفرهای خود به فرنگ با موزههای بزرگ اروپایی آشنا شده بود، دستور داد بخشی از ساختمانهای شمال کاخ گلستان تخریب و فضایی تازه برای نگهداری آثار، کتابخانه، سرسرا و حوضخانه احداث شود.
در نتیجه همین اقدام، «تالار آینه» شکل گرفت. در این تالار، اشیای نفیس، هدایای پادشاهان و دولتهای خارجی، آثار تاریخی و جواهرات سلطنتی به نمایش گذاشته میشد، که شاید بتوان آن را نخستین فضای موزهای ایران به مفهوم جدید دانست. نقاشی کمالالملک از اتاق آینه
البته ناصرالدین شاه پیش از سفر فرنگ هم با مهفوم موزه آشنا بود و تالاری را در عمارت خروجی کاخ گلستان به عنوان اتاق موزه نامگذاری کرده بود. اما سفر به فرنگ باعث شد بسیار جدیتر این موضوع را پیگیری کند و با ساخت تالار آینه که به آن اتاق موزه جدید هم میگفتند، به این خواسته خود جامه واقعیت پوشاند. در برخی از روایتهای تاریخی آمده است که آنقدر این جریان برای شاه قاجار با اهمیت بود که خودش با وسواس تمام، ترتیب چینش اشیا رو مشخص میکرد.
با گذشت چند دهه، موزهداری در ایران از فضای درباری فاصله گرفت و جنبهای عمومی و آموزشی پیدا کرد. در سال ۱۲۹۵ خورشیدی، وزارت معارف و صنایع مستظرفه به همت مرتضیقلیخان ممتازالملک، یکی از سالنهای مدرسه دارالفنون را به بخش موزهای، اختصاص داد. در این موزه، مجموعهای از آثار تاریخی و باستانی برای بازدید عموم به نمایش درآمد؛ رخدادی که بسیاری از پژوهشگران آن را آغاز فعالیت نخستین موزه رسمی ایران میدانند. نمایی از مدرسه دارالفنون
این مجموعه بعدها به ساختمان مسعودیه منتقل شد و چند سال بعد، در سال ۱۳۰۲ خورشیدی، موزهای تخصصی برای آموزش اسلحهشناسی و تاریخچه سلاح در دانشکده افسری تهران تأسیس شد. این دوره را میتوان حلقه اتصال میان موزههای سلطنتی عصر قاجار و موزههای تخصصی دوره پهلوی دانست.
تحول اساسی موزهداری ایران در دوره پهلوی اول رقم خورد. در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۰۸، به دستور رضا شاه پهلوی، عملیات ساخت موزه ایران باستان آغاز شد؛ بنایی که از همان ابتدا با هدف نگهداری و نمایش آثار تاریخی طراحی شده بود.
طراحی این ساختمان را آندره گدار، معمار و باستانشناس فرانسوی، بر عهده داشت که بوسیله دو معمار ایرانی به نامهای عباسعلی معمار و استاد مراد تبریزی اجرا شد. بنای موزه در زمینی به مساحت حدود ۵۵۰۰ مترمربع ساخته شد که نزدیک به ۲۷۴۴ مترمربع آن به زیربنا اختصاص یافت. ساختمان موزه ملی ایران
ساختمان موزه در سال ۱۳۱۶ به بهرهبرداری رسید و رسماً درهای خود را به روی مردم گشود. این رویداد نقطه عطفی در تاریخ میراث فرهنگی ایران به شمار میرود؛ زیرا برای نخستین بار، ساختمانی مستقل و استاندارد با کاربری موزه ساخته شد و مجموعهای از آثار باستانی کشور در آن سامان یافت.
موزه ملی ایران در حال حاضر از دو بخش تشکیل شده است؛ موزه ایران باستان که آثار دوران پیش از تاریخ تا پایان عصر ساسانی را در خود جای داده و موزه دوران اسلامی که از سال ۱۳۷۵ فعالیت میکند و آثار مربوط به دوره اسلامی را به نمایش میگذارد. این مجموعه با نگهداری بیش از سه میلیون شی تاریخی، یکی از مهمترین مراکز موزهای و باستانشناسی خاورمیانه محسوب میشود. عکس توسط هوش مصنوعی ساخته شده است.
انتهای پیام
