به گزارش خبرنگار مهر، زبان فارسی در قرون گذشته فراتر از مرزهای فلات ایران، در شامات (سوریه، لبنان، فلسطین و عراق امروزی)، آسیای صغیر (آناتولی یا ترکیه امروزی) و قلمرو امپراتوریهای سلجوقی و عثمانی، نقشی بیبدیل ایفا کرده است. این زبان برای سدههای متمادی نه تنها زبان شعر و ادب، بلکه زبان رسمی دیوانسالاری و ستون اصلی فرهنگ نخبگان در این مناطق به شمار میرفته است.
آسیای صغیر و رومِ سلجوقی؛ خاستگاه جدید ادب فارسی
با شکست امپراتوری روم شرقی از سلجوقیان و تشکیل دولت «سلجوقیان روم»، زبان و ادبیات فارسی رسماً به عنوان زبان دربار و مکاتبات دولتی برگزیده شد. سلاطین این سلسله مانند قلیچارسلان دوم، کیخسرو اول، کیکاووس اول و کیقباد اول، خود از حامیان جدی زبان فارسی بودند و برخی از شاهزادگان این خاندان به فارسی شعر میسرودند یا خطاطی میکردند.
حمله مغول به خراسان بزرگ و ویرانی شهرهای علمی آن، موجی از نخبگان، عارفان، شاعران و نویسندگان فارسیزبان را به سوی شهرهای امن آناتولی نظیر قونیه، قیصریه، بورسا و آنکارا روانه کرد. این مهاجرت بزرگ، آناتولی را به یکی از مراکز اصلی و پویای تولید ادبیات فارسی بدل ساخت. حضور بی بدیل مولانا جلالالدین بلخی و نگارش شاهکارهایی چون «مثنوی معنوی» و «دیوان شمس» در قونیه، در کنار نگارش آثار تاریخی ارزشمندی چون «تاریخ سلاجقه روم» اثر ابنبیبی و «راحتالصدور» راوندی، گواه این مدعاست.
تداوم سنت فارسینویسی در امپراتوری عثمانی و نفوذ معنوی و دیوانی فارسی در شامات
با روی کار آمدن امپراتوری عثمانی، زبان فارسی جایگاه ممتاز خود را از دست نداد و در کنار ترکی عثمانی و عربی، به عنوان یکی از سه زبان اصلی نخبگان امپراتوری باقی ماند. کاتبان، مورخان و شاعران عثمانی در نگارش متون خود کاملاً تحت تأثیر سبک عراقی رایج در ایران (اصفهان و شیراز) بودند و بسیاری از سلاطین آل عثمان به زبان فارسی شعر میسرودند و از کتابآرایی نسخههای نفیس فارسی حمایت میکردند.
اگرچه زبان عربی زبان غالب مردم شامات بود، اما زبان فارسی در دو لایه «دیوانسالاری» و «طریقتهای صوفیانه» نفوذ چشمگیری داشت. در دوران حکومتهای سلجوقی و ایلخانی، فارسی زبان مکاتبات رسمی این مناطق بود. همچنین خانقاههای شهرهایی چون حلب و دمشق، کانون تدریس متونی …
